Met een onwankelbaar geloof in zijn missie, vangt klimaatadvocaat Roger Cox alle tegenslagen op. Zijn voortdurende strijd tegen Shell gaat over meer dan alleen wetten: ‘We stevenen af op een volatiele, gevaarlijke wereld. En het gaat allemaal over de toekomst van onze kinderen.’
is redacteur van Volkskrant Magazine, ze maakt podcasts en schrijft geregeld essays en interviews.
Roger Cox gelooft niet in verliezen, blijkt halverwege het gesprek op zijn kantoor in Maastricht, dicht bij de oevers van de Maas. De klimaatadvocaat heeft de zaak tegen Shell dan ook niet verloren, nee, dit arrest is slechts een tussenstap. ‘Either you win or you learn’, zegt hij met een zachte tongval.
Waar heb jij die wijsheid opgedaan?
‘O, dat komt geloof ik uit de NBA, het Amerikaanse basketbal. Maar als je zo naar het leven kijkt, dan kun je altijd verder. Of je wint, en dan kun je ook niet stilzitten, want je moet jezelf altijd zien te verbeteren. Of je leert van je fouten.’
Drie weken voor dit gesprek oordeelde het gerechtshof in Den Haag in hoger beroep dat Shell haar CO₂-uitstoot niet met een verplicht percentage hoeft bij te sturen. Een baanbrekend vonnis werd zo tenietgedaan, want in 2021 oordeelde de rechter in eerste aanleg nog heel anders. De rechtbank ging toen mee in de eis van Roger Cox en zijn cliënt, Milieudefensie. Shell moest haar uitstoot voor 2030 verminderen met 45 procent ten opzichte van 2019. Het was de eerste keer dat een individueel bedrijf door de rechter verplicht werd zijn klimaatbeleid te verbeteren. Milieuactivisten vierden feest, de naam van Roger Cox gonsde overal rond. Wie was die introverte, bedachtzame advocaat uit Limburg, die een oliegigant op de knieën wist te brengen?
Maar in hoger beroep heeft het hof nu een streep gezet door dit verplichte reductiepercentage. Milieudefensie en Cox lijden een gevoelige nederlaag. Althans, Cox denkt dus helemaal niet in dat soort termen, voor zijn ogen flakkeren slechts licht- en aanknopingspunten. ‘Kijk, ten opzichte van wat we hadden, is dit een stap terug. Maar dit arrest is nog steeds een doorbraak. Het hof stelt dat Shell een verantwoordelijkheid heeft om klimaatverandering tegen te gaan en dat het concern zich niet kan verschuilen achter de politiek of achter hun consumenten. In het arrest staat ook dat nieuwe investeringen in fossiele brandstoffen mogelijk in strijd zijn met het Akkoord van Parijs. Eigenlijk kregen we in bijna alles gelijk, maar toen kwam die gekke afslag.’
Die ‘gekke afslag’ is dat Shell wel verantwoordelijk wordt gehouden voor het tegengaan van klimaatverandering, maar niet wordt verplicht om haar emissies met een bepaald percentage te verminderen. Het hof oordeelt dat het niet effectief is om Shell te dwingen om minder fossiele brandstoffen te verkopen, omdat andere bedrijven dan in het gat zouden springen. Ook konden de rechters niet tot een zorgvuldig onderbouwd ‘reductiepercentage’ komen.
Het hof stelt dat de wetenschap er nog niet over uit is welke reductienorm je een individueel bedrijf als Shell zou moeten opleggen om binnen de lijn van het Parijsakkoord te blijven. Is dat geen valide punt?
‘Wij kwamen uit op een vermindering van 45 procent, en zijn daarbij uitgegaan van geavanceerde modelberekeningen en rapporten van vooraanstaande instanties als het Internationale Energieagentschap. Die modellen geven een bandbreedte aan, maar volgens de rechter was er niet genoeg wetenschappelijk consensus over die bandbreedte. Ik denk dan: ga dan voor de zekerheid aan de onderkant zitten, maar ook dat vond het hof kennelijk niet passend. Ik voelde vooral totale verbazing toen het arrest werd voorgelezen.
‘Hoe kunnen ze ons nou gelijk geven op zoveel punten, om vervolgens de handen in de lucht te gooien als het gaat om het vaststellen van een concrete norm?’
Buiten de rechtszaal vielen leden van Milieudefensie elkaar ontredderd in de armen. Jouw naaste collega Mieke Reij, met wie je aan deze zaak hebt gewerkt, vertelde dat bij haar de volgende ochtend de tranen kwamen. Wanneer kwamen bij jou de emoties?
‘Om eerlijk te zijn ben ik de eerste dagen in de actiemodus gegaan. Ik wilde het arrest zo goed mogelijk doorgronden en de teleurstelling bij de mensen om mij heen managen. Eigenlijk drong vorige week de teleurstelling pas echt tot me door, ik besefte: dit had de doorbraak kunnen zijn die de wereld zo nodig heeft, dit is zo’n gemiste kans. Ik zat toen een paar dagen niet goed in mijn vel.’ Ernstig gezicht: ‘Ik had zelfs even geen zin om te werken.’
Ben je toen naar huis gegaan?
‘O nee, want er is veel te veel te doen. Maar ik heb hier, in deze ruimte wel mijn gevoel geuit naar mijn collega’s. En toen zijn we weer aan het werk gegaan, want we hebben drie maanden om een cassatieschrift in te dienen. Het zijn weer lange werkdagen, de vlag kan echt uit als we om 21 uur naar huis kunnen.’
Raak je niet ontmoedigd, in een jaar waarin de Verenigde Staten een president verkoos die uit het Parijsakkoord wil stappen, en in Nederland een partij die het ‘klimaatbeleid door de shredder wil halen’ regeringsmacht heeft?
‘Ik probeer mijn energie niet te laten ontnemen door zo’n vermoeiende man als Donald Trump, of door krachten in deze samenleving die mensen tegen elkaar willen opzetten. Wat heeft het voor een zin om bij de pakken neer te zitten, om moedeloos te worden? Bij mij werkt het zo: hoe groter de tegenslag, des te sterker het gevoel dat ik door moet blijven gaan.’
Advocaat Roger Cox (57) werkt hard, volgens zijn dierbaren soms té hard, om overheden en bedrijven ertoe te dwingen klimaatverdragen te respecteren en hun uitstoot te verminderen. In die strijd voor een beter klimaat vergeet Cox soms te eten of te slapen. Hij heeft geen tijd voor hobby’s, terwijl hij als veertiger nog fanatiek over de Limburgse heuvels fietste. Zijn vrouw Saskia Steenbergh, eveneens jurist, is er aan gewend dat haar man nachten, weekenden en feestdagen doorbrengt op kantoor. Zijn dochters hebben hun vader jarenlang nauwelijks gezien. Alles, maar dan ook alles is ondergeschikt aan dat ene doel: grote vervuilers voor de rechter brengen.
Cox bracht de Nederlandse staat, de Belgische staat en vervolgens Shell voor de rechter. ING is als volgende aan de beurt: volgens zijn cliënt Milieudefensie stoot de bank net zoveel broeikasgassen uit als Zweden, zowel door de eigen bedrijfsvoering als door financiering van de fossiele industrie. Cox: ‘We zijn druk bezig met de dagvaarding, maar ik mag nog niet zeggen wanneer die wordt uitgebracht .’
Het startschot van zijn leven als klimaatadvocaat was 2006, toen Cox, jonge vader en natuurliefhebber, de klimaatfilm An Inconvenient Truth zag. Die dystopische powerpointpresentatie van de Amerikaanse ex-vicepresident Al Gore kwam keihard binnen en dwong hem tot handelen, zei hij in een interview met deze krant eerder dit jaar. ‘Wat als dit allemaal uit de klauwen loopt en mijn kinderen over twintig jaar vragen: waarom hebben jullie niks gedaan? Zeg ik dan: we vonden het belangrijker op televisie naar Dancing On Ice te kijken?’
Cox en zijn vrouw Saskia organiseerden gratis voorstellingen van An Inconvenient Truth en richtten een stichting op, de Planet Prosperity Foundation. Cox begon een jarenlange zelfstudie en besefte dat de rechtspraak kon helpen. Klimaatverandering is in de kern een mensenrechtenprobleem, stelt hij: grote vervuilers hebben niet alleen in morele, maar ook in juridische zin verantwoordelijkheid. Hij schreef hierover in 2011 het boek Revolutie met recht.
In 2015 kwam zijn grote doorbraak: de winst in de Urgenda-zaak. Cox wist als advocaat van deze actieclub via de rechtbank af te dwingen dat de Nederlandse overheid haar broeikasgassen moest terugdringen met 25 procent, een prestatie die wereldwijd nog geen enkele natuur- en klimaatorganisatie was gelukt. Het vonnis was zo baanbrekend dat Cox, doorgaans onverstoorbaar, buiten de rechtszaal zijn handen voor zijn ogen sloeg. ‘We hebben hier zo hard voor gewerkt,’ zei hij met overslaande stem. ‘Ik kan er niets aan doen dat ik hier mijn professionaliteit even verlies.’
Zijn volgende wapenfeit was de klimaatzaak tegen Shell en het voor Shell verpletterende vonnis uit 2021. Dankzij die winst was er geld voor twee fulltime collega’s om het hoger beroep mee te kunnen behandelen, Mieke Reij en Funs van Diem (‘Hele leuke en ook nog eens hele goede mensen die het werk veel minder eenzaam maken’). Time magazine plaatste hem dat jaar in de top 100 meest invloedrijke mensen van de wereld. Al Gore himself prees in dat blad de Limburgse advocaat om zijn innovatieve denkkracht en vergeleek de strijd tegen Shell met het Bijbelse verhaal van David en Goliath.
Maar terwijl David de reus Goliath velde met een steen, zette Shell haar beste advocaten in en tekende hoger beroep aan. Volgens Shell is het niet aan een rechter om te oordelen over klimaatmaatregelen, maar aan overheden om sancties op te leggen. De multinational stelt ook dat het alleen verantwoordelijk is voor de uitstoot die vrijkomt bij hun eigen bedrijfsactiviteiten, en niet voor de uitstoot van hun consumenten.
Een veelgehoorde kritiek is dat jij met dit soort klimaatzaken de rechter op de stoel van de politiek zet. Is het niet aan de overheid om klimaatsancties op te leggen?
‘Natuurlijk ligt het primaat van het oplossen van het klimaatprobleem bij de politiek. Maar diezelfde politiek wordt onder druk gezet en bestookt met desinformatie door lobbyisten uit de fossiele industrie. Rechters stellen inmiddels al zo’n tien jaar vast dat klimaatverandering een schending is van belangrijke mensenrechten, omdat zo de leefomgeving wordt vernietigd. Er is maar een mogelijkheid om fundamentele mensenrechten te beschermen en dat is als grote vervuilers hun emissies verminderen.
‘Het is daarbij haast niet voor te stellen hoe groot de invloed van Shell is op de klimaatcrisis. Shell is verantwoordelijk voor 2 procent van de mondiale CO₂-uitstoot. Alleen Amerika, China, Rusland en India zijn grotere vervuilers. Het is een gigantisch bedrijf, zelfs met een emissiereductie van 45 procent maakt Shell nog steeds een miljardenwinst, en blijven ze in de top tien grootste fossiele brandstofbedrijven ter wereld. Maar ze willen niet veranderen, ze blijven liever in hun comfortzone.’
(Desgevraagd stelt Shell zich niet te herkennen in het percentage van 2 procent, en dat een reductiepercentage opleggen aan slechts één bedrijf de energietransitie niet verder helpt. Shell benadrukt verder dat als het gaat om het verminderen van de uitstoot die vrijkomt bij hun eigen bedrijfsvoering, het concern ook volgens het hof al voldoende onderneemt).
Maar kun je Shell verantwoordelijk houden voor het gedrag van hun consumenten? Zijn wij niet allemaal verantwoordelijk voor de fossiele brandstoffen die wij afnemen van Shell en zo de atmosfeer inpompen?
‘Aanbod genereert vraag. Als de grootste energiebedrijven ter wereld ons alleen maar fossiele brandstoffen aanbieden, is het moeilijk voor burgers om te verduurzamen. Shell blijft investeren in nieuwe olie- en gasprojecten. Hun belang is om zo lang mogelijk en zo veel mogelijk fossiele brandstoffen te verkopen, daarom lobbyen ze tegen stevige klimaatwetgeving. Ze houden zo de samenleving afhankelijk. Ook het Hof heeft aangegeven dat Shell zelf de plicht heeft het aanbod van fossiele brandstoffen terug te brengen.’
Jouw vriend, de Vlaamse klimaatconsultant Serge DeGheldere, vertelde aan de telefoon dat hij zich zorgen om jou maakte. Je werkte zo hard aan deze zaak, hij was bang dat je fysiek zou instorten.
Schuldige blik: ‘We hebben het echt heel bont gemaakt in dit hoger beroep. Ik probeer dat nu anders te doen; we breken nu om 9 of 10 uur ’s avonds af en gaan niet meer tot midden in de nacht door. Maar als er een sprint getrokken moet worden, dan weten we ook dat er geen andere keuze is.’
Hij vertelde dat jouw vrouw Saskia voor je zorgt als een topsporter?
‘O ja, ze houdt in zo’n megadrukke periode niet alleen mij, maar ook mijn twee collega’s Mieke en Funs in leven, door voor iedereen een veganistische lunch te maken. Saskia geeft ons dan elke dag zelfgemaakte soep mee, ze maakt salades met noten en fruit. Je moet met dit soort uren goed voor je lichaam zorgen.’
Zou jij dit werk aankunnen zonder de toegewijde steun van je vrouw?
‘Nee, absoluut niet, nee. Zonder Saskia ben ik nergens. Ze heeft me ook inhoudelijk erg gesteund, we hebben een eigen stichting opgezet, samen congressen georganiseerd. Ze was de eerste lezer van mijn boek Revolutie met recht, ze las al mijn pleitnota’s, al hoeft dat niet meer nu Funs en Mieke er zijn. Het is teamwork, waarbij de een niet zonder de ander kan.’
Het is teamwork, waarbij zij zich opoffert. Hoe werkt jullie huwelijk?
‘Saskia maakt dat dit werkt. Omdat ze mij de ruimte geeft om te doen wat belangrijk is en bijstuurt als dat nodig is. Er zijn weleens momenten geweest dat ik ermee wilde ophouden, omdat het mij te zwaar werd en te veel. Saskia ziet het als eerste als ik er doorheen zit, dan word ik kribbig en kortaf. Zij zegt dan: ‘Zorg dat je eerst weer energie krijgt, ga eerst even goed slapen.’
Luister je naar haar?
‘O ja, altijd. Ik heb het een keer niet gedaan, tijdens de Urgendazaak. Ik sliep toen nauwelijks, maar ik dacht: ik word elke dag toch met genoeg energie wakker, wat is dan het probleem? Toen ging het pijlsnel bergafwaarts en zat ik dicht tegen een burn-out aan. Ik wilde me op een gegeven moment helemaal terugtrekken, toen heb ik zelfs gezegd: ik ga in een hotel zitten, want ik kan de prikkels in huis niet meer aan. Toen trok Saskia echt een streep.’
Dat hotel heb je niet geboekt?
Lachend: ‘Nee, ik zag zelf ook wel in dat dit een vreemde manier was om met stress om te gaan. Ik ben toen een tijdje negen uur per nacht gaan slapen.’
Toen jij je voor het eerst begon te mengen in de klimaatzaak, was je vader van twee jonge kinderen. Werd je door je eigen vaderschap gedreven?
‘Het heeft alles bepaald. Ik vraag me af of ik zo was aangeslagen op An Inconvenient Truth als ik geen kinderen had gehad, want ik realiseerde me dat dit ging over de toekomst van mijn kinderen. Ik en mijn vrouw kunnen dan wel zorgen dat onze dochters goede personen worden, maar als ze door het handelen van mijn generatie in een wereld terecht komen die gevaarlijk is, dan ben je als ouder toch geen knip voor de neus waard als je daar niets tegen doet?’
Tegelijkertijd was je er als vader jarenlang nauwelijks voor je kinderen. In het VPRO-radioprogramma Het Marathoninterview zei je dat je een slechte vader bent geweest, en vertelde je dat jouw jongste dochter jou belde op kantoor: zij had samen met haar zus besloten om de tafel niet langer voor vier, maar voor drie mensen te dekken, want je kwam toch nooit thuis voor het eten. Hoe kijken jouw inmiddels volwassen dochters op deze jeugd?
‘Mijn dochters zijn inmiddels 22 en 24, ze weten hoe belangrijk ik het vind om voor de goede zaak te vechten. Ze vertellen me dat ze niets tekort zijn gekomen en zijn trots op mij. Een week na het arrest kreeg ik een hele lieve kaart van ze, mijn jongste is op dit moment op reis, maar ze hadden die kaart samen gemaakt, met twintig familiefoto’s erop. Mijn dochters schreven dat ik mijn rug recht moet houden. Ik word helemaal warm als ik laat thuis kom, en ik zo’n kaart lees. Dat geeft mij zoveel energie.’
Ik begreep uit een interview met De Limburger dat je het ook wel aandurfde om afwezig te zijn in het dagelijkse gezinsleven, omdat je zelf ook zonder vader bent opgegroeid?
‘Mijn vader werd ernstig ziek toen ik nog maar 4 jaar oud was, hij had een hersentumor en is uiteindelijk overleden toen ik 13 was, ik heb dat ziekteproces heel bewust meegemaakt. In die belangrijke fase van mijn leven hield mijn moeder het schip drijvende, ik ben echt niets tekortgekomen, zij heeft mij gevormd tot de mens die ik ben. Saskia is ook een geweldige moeder en persoon, we hebben samen besloten dat de dames vooral door hun moeder werden verzorgd.’
Volgen jouw dochters jouw voorbeeld, worden ze ook advocaten die tachtig uur per week werken?
‘Mijn oudste dochter studeert psychologie, de jongste gezondheidswetenschappen. Ze hebben rechten niet overwogen, maar ze hebben dan ook niet het leukste voorbeeld meegekregen van een rechtspraktijk, haha.
‘Ik denk dat jonge mensen hun leven anders willen inrichten.Toen ik in de advocatuur begon, hadden bijna alle partners thuis een vrouw die alles deed. Ik denk dat het in deze tijd normaal is dat beide partners carrière maken, maar dan kun je niet dit soort uren draaien.’
Bedoel je met ‘in deze tijd’: nu vrouwen zijn geëmancipeerd en zich niet meer helemaal wegcijferen?
‘Nou, die emancipatie is natuurlijk al decennialang een fenomeen. Maar ik zie bij jonge mensen de wens om een baan te kunnen combineren met zorgtaken en met het onderhouden van familie-en vriendschapsbanden. Tachtig uur per week werken vergt opoffering van de mensen om je heen.’
Als ik te hard en te lang werk, ben ik thuis een zombie, heb jij daar geen last van?
‘O jawel, ik kan de knop thuis vaak moeilijk omzetten, ik sta bijna altijd aan, of ik nou op vakantie ben of met onze honden ga wandelen. De feestdagen en de vakanties waarin ik half afwezig was, omdat ik in mijn hoofd bezig was met het oplossen van een zaak, die zijn echt niet op een hand te tellen. Mijn vrouw en dochters doen er wel eens lacherig over, maar ik word daar niet op aangesproken. Men accepteert feitelijk wie ik ben, en dat dit bij mijn werk hoort.’
Jij bent dagelijks bezig met de ernstige gevolgen van klimaatverandering. Hoe voorkom je dat je somber wordt?
‘Door niet de hele tijd te denken aan de omvang van het probleem. Ik probeer de hele tijd handelingsperspectief te zien en zet mijn zorgen om in actie.’
Toch kan ik me voorstellen dat je af en toe de ernst van de klimaatcrisis tot je door laat dringen. Welk scenario vind jij het meest zorgelijk?
‘Wat mij het meest beangstigt is het idee dat we, zonder dat we dit weten, al voorbij belangrijke kantelpunten zijn. Zo maak ik me ernstig zorgen over de warme golfstroom in de Atlantische oceaan die in kracht afneemt. Als dat systeem van warmtedistributie instort, dan heeft dat ongekende gevolgen voor de hele planeet en met name voor Europa, waarvan een deel ijskoud zal worden, terwijl de rest van de wereld opwarmt. Ik maak me ook zorgen over het uitdrogen van het Amazonewoud, over de stijgende temperatuur van het zeewater, over het smelten van de ijskappen, het verdwijnen van diersoorten. We stevenen af op een buitengewoon volatiele, gevaarlijke wereld. En het gaat allemaal over de toekomst van onze kinderen.’
Zie jij jezelf als een soort vader voor alle kinderen?
‘Ik voel dat wel zo. Er is nou eenmaal niet zoveel verschil tussen jouw kinderen en die van anderen. Ze doen allemaal hetzelfde, ze beginnen allemaal rond dezelfde leeftijd te kruipen en te brabbelen. Andere kinderen zijn evident niet minder belangrijk dan mijn eigen kinderen. Al het jonge leven is mooi en verdient bescherming omdat het kwetsbaar is, en het straks een hoge prijs moet betalen voor problemen waaraan ze niet hebben bijgedragen. Ik voel die loyaliteit ook naar de mensen in het mondiale Zuiden. Het mooie van mijn werk is dat ik me door dit soort besef verbonden kan voelen met al het leven, ook dat nog geboren moet worden.’
Steeds meer jonge mensen zeggen dat ze geen kinderen willen,vanwege de klimaatcrisis. Hoe kijk jij daar tegenaan?
‘Ik denk dat er niets mooier is dan kinderen krijgen, omdat vanaf dat moment het leven niet meer om jou draait, maar om de ander. Dat is een bewustzijn dat mensen veel sterker zouden moeten ervaren. Het leven gaat in de kern over relaties, je relatie tot de ander, tot de natuur, tot de schepper. Niemand kan zichzelf volledig wegcijferen, dat hoeft ook niet, maar we hebben allemaal een verantwoordelijkheid om die relaties gezond te houden en geen misbruik te maken van elkaar en van de natuurlijke wereld waartoe we behoren.’
Ben jij een gelovig mens?
‘Ja, in mijn levensbeschouwing spelen Jezus Christus en heiligen zoals Franciscus van Assisi een belangrijke rol. Zij hebben goed aangevoeld dat het leven over iets anders gaat dan wat wij er nu van maken.
‘Ik besef ten diepste dat we afhankelijk zijn van elkaar, en dat we onszelf niet gecreëerd hebben, daar is een natuurlijk proces aan vooraf gegaan. Daarin zie ik de hand van God. Het probleem is dat veel mensen rondlopen met versteende harten, die harten moeten worden opgewarmd.’
Je hebt deze zaak tegen Shell weleens een zaak uit liefde genoemd.
‘Uiteindelijk, als je het allemaal afpelt, gaat het over liefde, ja. Cher heeft dat mooi gezongen: ‘There is just not enough love, not enough understanding’. Te weinig liefde en behrip, te veel hebzucht en zelfverrijking. Ach, de strijd tussen goed en kwaad is natuurlijk eeuwigdurend. Ik heb daarin een rol te vervullen, net als ieder ander, we hebben het allemaal in ons om het goede te doen. En de zaak tegen Shell laat een ding zien: het bedrijfsleven speelt mensen tegen elkaar uit, en voorkomt dat we met zijn allen vooruitkomen.’
CV Roger Cox
1967 Geboren in Voerendaal.
1987 vwo, Heerlen.
1988-1989 Politicologie, Leiden.
1989-1994 Rechten, Leiden.
1994-2001 Houthoff Advocaten, Rotterdam.
2001-heden Paulussen Advocaten Maastricht.
2011 Boek Revolutie met recht.
2015 Wint namens Urgenda de rechtzaak tegen de Nederlandse overheid, die moet haar broeikasgassen met 25 procent reduceren (ook in hoger beroep en in cassatie wint Urgenda).
2021 Wint namens Milieudefensie zaak tegen Shell.
2021 Time 100 meest invloedrijke personen
2022 Dresden International Peace Price
2023 Wint namens de organisatie De Klimaatzaak het hoger beroep tegen de Belgische overheid: die moet in 2030 haar emissies met 55 procent hebben terugebracht ten opzichte van 1990.
2024 Verliest in hoger beroep de zaak tegen Shell, beraadt zich momenteel op cassatie.
Roger Cox heeft twee dochters en woont met zijn vrouw Saskia in het Limburgse Heuvelland.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant