Urgenda ziet redenen voor een nieuwe klimaatzaak tegen de overheid. Vandaag precies vijf jaar geleden kreeg de duurzaamheidsorganisatie van de rechter gelijk in een historische uitspraak. Directeur Marjan Minnesma blikt terug op de zaak in gesprek met NU.nl. "Het was een gamechanger."
Het is 20 december 2019, en het jarenlange juridische gevecht tussen Urgenda en de Nederlandse Staat is voorbij. De hoogste rechter van Nederland oordeelt die dag dat de overheid de CO2-uitstoot moet verminderen met 25 procent vergeleken met 1990.
De rechter stelt dat de overheid meer moet doen om haar burgers te beschermen tegen de gevolgen van de klimaatcrisis. Het is volgens de rechter in strijd met mensenrechten om dat niet te doen.
De zaak werd aangespannen door Urgenda in 2013, en die organisatie kreeg keer op keer gelijk. De Staat ging tot aan de Hoge Raad in beroep, maar verloor.
Omdat het de eerste in zijn soort was, kreeg de zaak wereldwijde publiciteit. In de jaren daarop schoten de klimaatzaken als paddenstoelen uit de grond. Minnesma noemt de zaak "een gamechanger." "Het heeft de hele klimaatbeweging hoop gegeven."
De zaak wordt inmiddels in binnen- en buitenland als voorbeeld aangehaald. Hadden jullie toentertijd zelf een voorbeeld?
"Nee, het was echt nieuw om een overheid te vragen meer te doen aan klimaatverandering, op basis van de afspraken die zij zelf had gemaakt. De overheid is de instantie die haar burgers hoort te beschermen."
Hoe ging dat dan? U stond onder de douche en dacht: ik ga de Staat voor de rechter slepen?
"Advocaat Roger Cox, die lid is van onze denktank, schreef het boek Revolutie met recht. Ik was proeflezer. Zijn conclusie: het is veel erger met het klimaat dan we dachten. Roger heeft alle rapporten van het IPCC (het VN-klimaatpanel, red.) bestudeerd en wist: de overheid gaat dit niet regelen."
"Stel nou dat je de rechter de feiten voor de neus legt, is het dan niet overduidelijk dat klimaatverandering deze eeuw nog enorme gevolgen gaat hebben voor mensheid? En dat een overheid veel meer zou moeten doen en anders onrechtmatig is?"
"Na het lezen van zijn boek dacht ik: ik wil het wel proberen, want het leek me een begaanbare weg. Behalve twee advocaten en ikzelf dacht niemand dat het kon lukken."
Waarom kwam de zaak helemaal tot de Hoge Raad, volgens u?
"Met name de VVD was heel pissig dat ze door de rechter op de vingers werd getikt. Terwijl zij niet deden wat ze zelf beloofd hadden in allerlei verdragen en overeenkomsten."
Het Urgenda-doel werd in coronajaar 2020 gehaald: dat jaar stootte Nederland een kwart minder CO2 uit. Minnesma is daar sceptisch over. "Als we de economie toen niet hadden platgegooid, was dat nooit gebeurd." Inmiddels is dat 36 procent; in 2030 moet dat 55 procent zijn.
Dat het Urgenda-doel alweer achterhaald is, komt volgens Minnesma door de jarenlange duur van het proces. Een belangrijk ander doel van de zaak was om de weg vrij te maken voor nieuwe zaken. "Sinds de uitspraak hebben we geholpen bij klimaatzaken over de hele wereld", zegt Minnesma.
Urgenda zette het Climate Litigation Network (CLN) op. Dat geeft advies aan ngo's die soortgelijke stappen willen zetten. Ook hielp de organisatie bij de Zwitserse klimaatzaak, die werd gewonnen.
In 2020 zei u tegen de NOS dat u meer meer actie en beleid eist van de overheid, anders dreigen er nieuwe zaken. In oktober werd bekend dat de kans dat de overheid de klimaatdoelen haalt nog geen 5 procent is. Wanneer volgt er een nieuwe zaak?
"Wij zijn daar hard over aan het nadenken. Meerdere mensen hebben ons benaderd. Ik kan daar nu niet echt iets over zeggen, maar de kans is groot dat het gebeurt."
"Ik wil eerst een gesprek voeren met minister Hermans (Sophie Hermans, minister van Klimaat en Groene Groei, red.) om te kijken wat zij van plan is te gaan doen. Maar er zijn meerdere partijen. Dus als wij het niet doen, is er de kans dat iemand anders het wel doet. Wij zeggen nog niet definitief dat we het doen, maar we overwegen het wel. Ik hoop dat het niet nodig is en dat dit kabinet genoeg extra concreet beleid maakt komend voorjaar."
Wat zou de reden zijn om nu mogelijk weer een zaak te beginnen?
"Klimaatverandering is het grote probleem van nu dat heeft invloed op alles: op landbouw, op waterkwaliteit, op weersextremen."
"Rob Jetten (oud-klimaatminister, red.) bewoog de goede kant op en deed juiste dingen. En nu gaan we wéér niet de goede kant op. Dit kabinet heeft allerlei beleid geskipt dat had moeten bijdragen aan de klimaatdoelen. Dus ja, dan moet je wel."
"Ik zou er bij een volgende klimaatzaak een dwangsom bij vragen. Kijk naar de stikstofzaken van Johan Vollenbroek, óók uit 2019. We zijn vijf jaar verder en er is nog niets aan gedaan. Dat vind ik best wel shocking. Een dwangsom moet wel hoog zijn om indruk te maken. Dat gaat niet om 5 euro per dag, maar om een bedrag dat indruk maakt."
Zoiets is nooit eerder opgelegd bij een klimaatvonnis. Hoe groot ziet u de kans dat een rechter daartoe besluit?
"Je mag altijd om een dwangsom vragen. Dus als je wint en de overheid voert het vonnis niet uit, kan een dwangsom mogelijk helpen."
Waarom hadden jullie daar dan niet voor gekozen bij de eerste keer?
"Omdat wij er toen nog heel naïef van uitgingen dat de overheid gewoon doet wat de rechter zegt. Dat is namelijk heel normaal in een rechtsstaat."
Een veelgehoord argument, ook toen, is dat rechters op de stoel van de regering gaan zitten. Hoe kijkt u daarnaar?
"Nee, dat gaat helemaal niet op. De rechter kijkt alleen: wat heb jij als overheid beloofd in het juridische domein en houd je je daaraan? Dankzij de rechter kan een burger tegen de almachtige overheid opstaan."
"Dat zie je nu ook in andere zaken zoals Tata Steel en Schiphol, waarbij burgers zich niet gehoord voelen door de overheid. De overheid beschermt ze niet. Dan is de laatste instantie waar je heen kunt de rechter. Niet omdat burgers dat willen, maar omdat de overheid faalt."
Wanneer is er sprake van te veel rechtszaken, waar houdt het op?
"Als de overheid zich houdt aan haar eigen verdragen, overeenkomsten en beleid, dan ben je er zo van af."
U ziet de rechtsgang nog steeds als een effectief middel?
"Ja. Maar niet voor elk wissewasje. Je ziet nu wel de tendens dat iedereen denkt dat de rechter de oplossing is. Wij krijgen heel veel vragen om te helpen bij zaken. Negen van de tien keer zeggen wij: dit ga je niet winnen, of: hier is het recht niet voor bedoeld."
"De oplossing ligt ook heel vaak in lobbyen of in gesprek gaan. Voor de echt belangrijke zaken die de overheid niet nakomt, kun je naar de rechter."
Hoe kijkt u naar de klimaatzaak die Greenpeace heeft aangespannen tegen de overheid, waarin de organisatie samen met inwoners van Bonaire stelt dat Nederland te weinig doet om hen te beschermen?
"Dat heeft kans van slagen. Het is nog steeds zo dat de overheid weinig doet om mensen te beschermen. Zeker dit kabinet, dat zich niet houdt aan de Klimaatwet. Daar zou de rechter best weleens wat van kunnen vinden."
Source: Nu.nl algemeen