De kans is groot dat na 23 februari een andere wind gaat waaien in Europa’s grootmacht. De rechts-conservatieve CDU staat bovenaan in de Duitse peilingen, na een zeldzame en tumultueuze kabinetsval. Hoe ziet het speelveld eruit, twee maanden voor de verkiezingen?
is correspondent Duitsland van de Volkskrant. Hij woont in Berlijn.
Duitslands oude, conservatieve bestuurspartij staat op eenzame hoogte in de peilingen, met een derde van de stemmen. Onder huidig leider Friedrich Merz (69) schuift de CDU soms tot het randje van radicaal-rechts, ook in de hoop kiezers bij de AfD weg te halen. Deze zomer pleitte de partij ervoor niet één asielzoeker de Duitse landsgrenzen meer te laten oversteken. Zij komen allemaal vanuit veilige buurlanden van Duitsland en hebben daarom volgens de CDU geen bescherming nodig.
Het allesoverkoepelende thema is de kwakkelende Duitse economie. Elk jaar verdwijnt ongeveer 100 miljard euro aan investeringen naar het buitenland. Bij Volkswagen, Bosch, ThyssenKrupp en andere giganten staan tienduizenden banen op de tocht.
Het recept van de CDU voor vitalisering van bedrijfsleven en economie is een Neustart. Stimuleren in plaats van subsidiëren. Belastingverlagingen voor werkenden, middenstand en industrie. Reductie van de kostbare Duitse bureaucratie. Emissiehandel in plaats van miljardensubsidies voor vergroening.
De CDU onder Merz wil een heel ander Duitsland dan de progressieve en klimaatbewuste voortrekker die het land de afgelopen jaren was. Het woord ‘wieder’ valt negen keer in de campagnefilm van één minuut. De CDU belooft een terugkeer naar normaliteit. Een einde aan ‘de fase van onzekerheid’ en een Duitsland waarop men ‘weer trots’ kan zijn, dat ‘weer aan de wereldtop’ staat, en waar ‘de CDU weer’ leidt. ‘Weer naar voren’, is de slogan.
Maar de CDU en haar Beierse zusterpartij CSU, die samen een parlementsfractie vormen, kan niet alleen regeren. De partij sluit Die Linke en AfD uit. Blijven over: de liberale FDP, sociaaldemocraten van de SPD en De Groenen. De CDU hoopt ongetwijfeld op de klassieke Grote Coalitie met een zwakke SPD als juniorpartner. Toch sluit Merz ook De Groenen, die hij in 2023 tot ‘hoofdtegenstander’ bestempelde, niet uit. Dat kan tactisch zijn, om de onderhandelingspositie van de SPD te ondermijnen.
Friedrich Merz (69): ‘Wij hebben in dit land jaarlijks 1.000 miljard euro aan belastinginkomsten. Een biljoen. Laten we eerst eens kijken of we daarmee kunnen rondkomen, in plaats van bij te lenen.’
Vlak nadat bondskanselier Olaf Scholz eind 2021 was aangetreden in de nu uitgaande regering, grapte iemand op Twitter dat hij de ideale medewerker van een bouwmarkt op zaterdagmiddag zou zijn: onvindbaar. Het was crisis en SPD’er Scholz was nergens te bekennen. Die kritiek bleef hem de jaren erop achtervolgen.
De SPD is de ándere grote bestuurspartij van Duitsland; het grootste deel van de zestien jaar onder Angela Merkel regeerden beide partijen samen.
Scholz is een taaie bestuurder. Hij was onder Merkel minister van Financiën en daarvoor burgemeester van havenstad Hamburg. Onder zijn leiding bood de stoplichtcoalitie het hoofd aan ongekende crises: de Russische oorlog in Oekraïne, gastekorten, inflatie, sociale onrust.
Maar als politicus mist hij overtuigingskracht. Hoewel hij soms opvalt door ongewoon vlammende toespraken in de Bondsdag – vooral tegen Merz – vinden veel kiezers hem te afwezig. In toespraken en talkshows oogt hij zelfvoldaan en stijf. De Berlijnse krant Tagesspiegel doopte hem ‘de Scholzomat’.
Bijna was Scholz van het toneel verdwenen. Meerdere partijprominenten hadden liever defensieminister Boris Pistorius gezien als Kanzlerkandidat. Volgens ARD-peilingen gelooft nog maar 21 procent van de Duitsers dat Scholz daarvoor de beste SPD’er is, tegenover 60 procent voor Pistorius.
Maar op basis van de huidige peilingen is er een grote kans dat de SPD weer juniorpartner wordt in een coalitie met de CDU. De SPD zal zich dan hardmaken voor belastingverlagingen, een hoger minimumloon, subsidies voor e-auto’s en de bijstand, die de CDU wil hervormen. Een driepartijencoalitie is ook mogelijk, dan waarschijnlijk met De Groenen erbij.
CDU en SPD vinden elkaar op het onderwerp Oekraïne. Beide partijen willen het land onverminderd steunen – de CDU wil zelfs zwaardere wapensystemen leveren, zoals de langeafstandsraket Taurus. Fundamenteel punt van strijd: de SPD wil daarvoor meer geld lenen, de CDU is daar fel tegen.
Olaf Scholz (66) in het Engels tegen de Duitsers, meermaals na een zwaarbevochten financiële regeling tijdens de energie- en inflatiecrises van 2022/2023: ‘You’ll never walk alone.’
De grote idealist van de nu gesneuvelde coalitie sloot in 2021 aan met een alles overkoepelend hoofddoel: een volledige Duitse omwenteling naar een klimaatneutrale economie en maatschappij in 2045, vijf jaar eerder dan de EU als geheel.
Het was een tijd waarin Duitsland nog bijna volledig door klimaatangst was bevangen. Er was nog geen Oekraïne-oorlog, geen gastekort, geen inflatie, geen sociale onrust. Joe Biden was net gekozen. Greta Thunberg was twee jaar eerder door het weekblad Time uitgeroepen tot Person of the Year. Elke vrijdag domineerden marsen van klimaatbeweging Fridays for Future het Duitse nieuws. In de verkiezingsstrijd werd zelfs even rekening gehouden met de eerste Groene bondskanselier.
Drie jaar later zijn De Groenen zwaar gehavend. De partij toonde zich een regeringspartner die tot compromissen bereid was. Zo sprong ze subiet over haar oude weerstand tegen de Navo en de Duitse wapenindustrie heen toen Rusland Oekraïne binnenviel. Vicekanselier en economieminister Robert Habeck nam de moeilijke beslissing om kolencentrales langer open te laten om de stop op Russisch gas te helpen compenseren.
Communicatie is wat de coalitie opbrak, zullen politieke historici concluderen. Net als de SPD kregen De Groenen hun successen niet over het voetlicht, terwijl oppositiepartijen CDU en AfD de partij met succes afschilderden als booswicht die het land financieel te gronde richtte.
Kanselierskandidaat Robert Habeck stroopt zijn mouwen op, in het campagnefilmpje van De Groenen, en spreekt de kiezer toe vanachter de keukentafel. Een gewone man, net als u. ‘De wereld is drastisch veranderd’, zegt Habeck. ‘Duitsland staat onder druk, de stemming is bedrukt.’
De Groenen beloven rust, reinheid en regelmaat – en nu ook recente regeringservaring. Doorgaan met ‘enorme’ uitbreiding van zonne- en windenergie. Betaalbaar en klimaatvriendelijk openbaar vervoer, betere zorg, hoger minimumloon, een maximum huurprijs, investeringen in onderwijs en infrastructuur. En steun voor Oekraïne, omdat het over onze veiligheid gaat.
Robert Habeck (55): ‘De situatie waarin Europa zich bevindt – Trump de verkiezingswinnaar in Washington, de langdurige uitval van Duitsland als leidende macht in Europa door een coalitiecrisis en nieuwe verkiezingen – dat is wat Poetin zich in zijn stoutste dromen nauwelijks kon voorstellen.’
Na maanden van conflict blies de FDP de coalitie op 6 november voortijds op, door bezuinigingen te eisen op klimaatbeleid en sociale voorzieningen waarmee coalitiepartners De Groenen en SPD onmogelijk akkoord konden gaan. Daarna onthulden Duitse media dat de FDP doelbewust had aangestuurd op vervroegde verkiezingen, wat in Duitsland sinds 2005 niet was voorgekomen.
De FDP is een klassieke ondernemerspartij, zonder sterke culturele ideologie. Een kleine overheid en zo weinig mogelijk belastingen, bureaucratie en betutteling.
De partij zal eerst moeten zorgen dat ze de kiesdrempel van 5 procent haalt.
Partijleider Christian Lindner, na de regeringsbreuk op 6 november en de aankondiging van nieuwe verkiezingen: ‘Ons land staat nu voor een richtingenkeuze.’
De partij die door de Duitse veiligheidsdienst wordt bespioneerd op verdenking van rechts-extremisme, staat tweede in de peilingen met 18 procent. Ze won de verkiezingen in deelstaat Thüringen, scoorde historisch hoog in Saksen en Brandenburg. Er komt op nationaal niveau geen AfD-regeringsdeelname, want er geldt een cordon sanitaire.
De AfD wil een einde aan immigratie, herstel van de ‘Duitse waarden’ zoals het traditionele gezin, gelooft niet in door de mens veroorzaakte klimaatverandering, en voerde een veldtocht tegen coronamaatregelen (een ‘plandemie’, zei de machtige Thüringse AfD-chef en veroordeelde rechts-extremist Björn Höcke). De partij wantrouwt democratische instituten zoals rechtbanken en media, de veiligheidsdienst, eigenlijk de democratie als geheel.
Bovenaan de AfD-agenda voor komende verkiezingen staat ‘remigratie’. Volgens berekeningen van de partij zijn er 250 duizend mensen in Duitsland die ‘op een wetsconforme manier’ kunnen worden uitgezet. Verder belooft de AfD meer geld voor de hardwerkende Duitser, betere zorg en pensioenen. De partij wil kerncentrales heropenen en kolencentrales langer laten werken. Wapensteun aan Oekraïne moet stoppen.
Met regelmaat duiken AfD-leden op bij neonazibijeenkomsten. Eind 2023 trokken miljoenen Duitsers de straat op tegen de partij, nadat enkele AfD’ers – inclusief de woordvoerder van co-partijleider Alice Weidel – heimelijk met bekende rechts-extremisten hadden vergaderd over de gedwongen ‘remigratie’ van twee miljoen inwoners van Duitsland. Buitenlanders, en ‘niet geassimileerde staatsburgers’. De betreffende AfD’ers zijn de partij uitgezet, de AfD spreekt in dit soort gevallen altijd van ‘uitzonderingen’.
Alice Weidel (45): ‘Sinds de CDU/CSU-regering in 2015 de poorten openzette voor vooral mannen uit archaïsche maatschappijen, zijn vrouwen (in Duitsland) loslopend wild.’
Eind vorig jaar kreeg oud-Linke-politicus Sahra Wagenknecht voor elkaar wat bijna niemand lukt in Duitsland: een nieuwe partij oprichten die bij de eerstvolgende verkiezingen een plek in de Bondsdag lijkt te veroveren. Daarvoor moet een partij een kiesdrempel van 5 procent slechten, en dat lukt een nieuweling zelden.
De Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW) vult een politiek vacuüm met een conservatief-linkse partij. Sterke arbeidersrechten, pensioenen en sociale voorzieningen. Een grote overheid die verantwoordelijk is voor energie, gezondheidszorg en vervoer. Niet te veel gezeur over klimaat of genderrechten. En: kritisch op de VS en de Navo, minder op Poetins Rusland. Net als de AfD wil de BSW een einde aan Duitse wapens voor Oekraïne.
Sahra Wagenknecht (55) laat (wederom) de deur op een kier, na de vraag of ze samenwerking met de uiterst rechtse AfD uitsluit: ‘Een coalitie met mensen uit de neonazihoek sluit ik uit.’
Duitslands roemruchte linksbuiten, een afstammeling van de Socialistische Eenheidspartij die de wijlen eenpartijstaat DDR regeerde, is op sterven na dood. Na jaren van hevige interne strijd – de ene stroming wilde klimaatpolitiek, een andere genderrechten, een volgende socialisme – trok oudgediende en ex-communist Sahra Wagenknecht in november 2023 het tapijt onder haar politieke Heimat vandaan. Met haar BSW nam ze 8 van de 37 parlementariërs mee. Het is zeer de vraag of Die Linke dit keert de kiesdrempel haalt.
Co-partijleider Ines Schwerdtner (35): ‘In Duitsland is hoe dan ook behoefte aan een socialistische partij die zich richt op de arbeidersklasse.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant