Het uitvoerige onderzoek Man met hoed moet zijn jongeman zonder hoed van Albert Wulffers richt zich op de totstandkoming van het originele omslag van Gerard Reves debuut De avonden. Echter lopen veel van Wulffers sporen dood, en blijft het omslag geheimzinnig.
schrijft voor de Volkskrant over architectuur, design en grafische vormgeving.
Het is een voetnoot in de literatuurgeschiedenis, maar omdat het gaat om een van de beste debuten van de 20ste eeuw en de auteur toen nog Simon van het Reve heette en niet Gerard, is over het geheimzinnige stofomslag van de eerste druk van De avonden een reconstructie geschreven. Het boek, Man met hoed moet zijn jongeman zonder hoed, is zaterdag gepresenteerd, de laatste dag van het Revejaar, precies een jaar nadat de schrijver 100 zou zijn geworden.
Grafisch vormgever Albert Wulffers stoorde zich eraan dat er nauwelijks iets bekend is over de ontwerper van die historische cover, Ies Spreekmeester (1914-2000). Hij sprokkelde alles bij elkaar wat hij kon vinden over de illustrator die in 1947 voor De avonden een stemmig omslag maakte van een nachtelijk huizensilhouet waar een jong persoon in het schijnsel van de deuropening staat. Het is een sferische opmaat naar die veelgeciteerde openingszin. ‘Het was nog donker, toen in de vroege morgen van de twee en twintigste December 1946 in onze stad, op de eerste verdieping van het huis Schilderskade 66, de held van de geschiedenis, Frits van Egters, ontwaakte.’
Reve gebruikte bij de start van zijn schrijfcarrière heel even het alias Simon van het Reve. Ook dat maakt die eerste druk van De avonden tot een verzamelobject dat met een gaaf stofomslag tot 1.000 euro kan opbrengen. Bij de vierde druk verdween Spreekmeesters ontwerp zonder enige toelichting. Was Reve er niet blij mee? Had hij al genoeg van zijn semi-alias? Er kwam een abstracte omslag van een andere ontwerper en de schrijver heette opeens G.K. van het Reve.
Het waarom achter dit besluit kan Wulffers in zijn reconstructie niet achterhalen. Sowieso lopen veel sporen dood in dit boek. In de archieven van de uitgever is niets te vinden. Spreekmeester wordt niet genoemd in Nop Maas’ omvangrijke biografie van Reve. Eén opmerking van Simon/Gerard is wel bewaard, dat is dan ook de titel van de boek. ‘Man met hoed moet zijn jongeman zonder hoed’, schreef Reve kortaf als reactie op een conceptversie van het coverbeeld. De hoed is in de eindversie verdwenen.
Spreekmeester was een zeer productieve illustrator die net als zijn tijdgenoten Eppo Doeve en Fiep Westendorp voor zowel tijdschriften en boeken als reclamebureaus tekende. Als Jood dook hij onder in de oorlog en tekende in die donkere jaren zijn succesvolle serie Vadertje Brombeer. Hij maakte later omslagen voor boeken van Simon Carmiggelt, illustreerde voor Margriet, Vrij Nederland en de Leeuwarder Courant.
De avonden – dat anno 2024 aan zijn 71ste druk toe is – kreeg nooit meer zo’n uitgesproken illustratieve cover als die uit 1947 van Spreekmeester. Toen in 2016 de eerste Engelse vertaling uitkwam, tekende illustrator Bill Bragg een omslag dat verrassend dicht bij Spreekmeesters origineel staat. Zonder dat Bragg dat werk ooit had gezien. Ook hier een nachtelijk huizensilhouet, met een eenzaam mens op straat, die weggedoken in zijn kraag. Hoedloos, dat had de Britse tekenaar goed gezien.
Albert Wulffers, Man met hoed moet zijn jongeman zonder hoed, uitgeverij Fragment, € 19,50
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant