De financiële situatie van Tata Steel in IJmuiden is penibel, net als in de hele Europese staalindustrie. Fabrieken worden gesloten, werknemers ontslagen en dure vergroeningsplannen gaan de ijskast in. Maar is de situatie echt zo slecht?
is economieredacteur. Hij schrijft over de energietransitie.
Niet vaak zagen de werknemers van Tata Steel in IJmuiden zo’n gigantische bonus als in mei 2022. Na een recordwinst van 970 miljoen euro kregen alle negenduizend werknemers van de staalfabriek die zomer drie maandsalarissen overgemaakt. ‘Daarvan gaat de middenstand in de IJmond profiteren’, zei voorzitter Rob Wanst van de ondernemingsraad destijds. Maar hij voorspelde ook: ‘Dit zal niet snel weer gebeuren.’
Of die eerste voorspelling is uitgekomen, kan Edwin Tegel van Kookwinkel Tegel in Beverwijk niet met zekerheid zeggen. ‘Het was coronatijd en wij deden hier toen sowieso goede zaken.’ Maar in zijn algemeenheid klopt het absoluut, zegt Tegel. ‘Als het goed gaat met Tata, is dat goed voor ons.’ Wat dat betreft maakt Tegel zich zorgen over wat hij de laatste tijd op de voetbalclub hoort: ‘Tata zit in zwaar weer.’
Met zijn tweede voorspelling zat Wanst zeker goed. Een dikke winstuitkering voor Tata-medewerkers is ver uit zicht. Sterker, de financiële problemen bij de staalfabriek zijn zo groot dat dit jaar zelfs het kerstpakket is geschrapt.
Achteraf gezien was het plotselinge vertrek van financieel topman Martijn Plaum afgelopen zomer een teken aan de wand. Na nog geen twee jaar ging hij zich richten op ‘kansen buiten Tata’, luidde het in een summier persbericht. Een maand later maakte Tata een dieprood jaarresultaat bekend: een verlies van 560 miljoen euro.
Dat bedrag is spectaculair, maar goed verklaarbaar. De zwaar vertraagde operatie om een van de twee hoogovens te renoveren, levert een eenmalige strop op van ‘tussen de 500 en 540 miljoen euro’. In het voorwoord bij het jaarverslag is de toon van bestuursvoorzitter Hans van den Berg destijds nog behoorlijk rustig. Er zijn wel zorgen over de ‘verslechterde marktomstandigheden’, hoge prijzen voor energie en grondstoffen. Maar de blik van Van den Berg is vooral gericht op de iets langere termijn: het plan om in IJmuiden vanaf 2030 ‘groen staal’ te maken.
Hoe anders is de toon anderhalve maand later. De nieuwe financiële topman, Hans Turkesteen, kondigt eind september ‘met onmiddellijke ingang’ bezuinigingen aan. Het aanhalen van de broekriem is noodzakelijk, omdat het ‘zware tijden’ zijn in de Europese industrie, schrijft Tata. De onderneming wil ‘direct kosten besparen’: bezuinigen op inkoop, verkleinen van voorraden en een gedeeltelijke vacaturestop. Trainingen en zakentrips worden tot een minimum beperkt.
Tata is zeker niet het enige Europese staalbedrijf dat stevig ingrijpt. Eind november maakt de directie van ThyssenKrupp in Duitsland bekend dat het de productie terugschroeft en dat het tot 2030 zo’n vijfduizend banen wil schrappen. ArcelorMittal, dat de situatie op de Europese staalmarkt afgelopen zomer al ‘onhoudbaar’ noemt, heeft onlangs het miljardenplan voor de vergroening van de staalfabriek in Gent ‘on hold’ gezet. En Liberty Steel, dat enkel jaren geleden enkele kwakkelende Europese staalfabrieken opkocht, kan in Tsjechië en Hongarije de rekeningen en lonen niet meer betalen. En zo gaat de lijst nog wel even door.
In Brussel schreeuwt belangenorganisatie Eurofer het van de daken: ‘De klok heeft al middernacht geslagen. Hoeveel fabrieken moeten er nog sluiten, hoeveel banen moeten nog verloren gaan en hoeveel vergroeningsprojecten moeten nog in de ijskast worden gezet?’ De Europese Unie, toch ooit begonnen als Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, moet ingrijpen om de toekomst van de staalindustrie in Europa veilig te stellen, eist Eurofer.
De belangrijkste oorzaak van de staalcrisis ligt volgens de Europese staalbedrijven in China. Daar blijft met staatssteun de ruwstaal uit de hoogovens vloeien. Wereldwijd wordt er volgens Eurofer 551 miljoen ton ‘te veel’ geproduceerd, vier keer de totale Europese staalproductie. ‘En die overcapaciteit loopt op.’
De EU is al sinds 2016 een netto-importeur van staal, terwijl de Europese staalindustrie volgens Eurofer inmiddels draait op een ‘onhoudbare’ 60 procent van de capaciteit. In een geopolitiek instabiele wereld kan Europa straks niet meer in de eigen staalbehoefte voorzien, is de waarschuwing.
Toch blijkt lang niet uit alle cijfers even helder waarom de staalcrisis in Europa nu binnen enkele maanden zo urgent is geworden. Neem de grafieken die onafhankelijk staalanalist MEPS de Volkskrant toestuurde. Daarin is weergegeven hoe de prijs van van een standaard rol staal zich de afgelopen jaren heeft ontwikkeld in Europa en China: het verschil is significant, maar ook al jaren ongeveer gelijk.
Daarnaast kijkt MEPS hoe de staalprijs zich verhoudt tot de meest basale kosten voor het maken van staal: de prijs van energie en ijzererts. Die grafiek laat met ups en downs een licht dalende trend zien. Maar niet het soort knik dat je op basis van de noodkreten uit de sector misschien zou verwachten.
‘Deze grafieken laten zien dat de marge in de hele Europese staalmarkt behoorlijk krap is’, legt analist Jon Carruthers-Green van MEPS uit. ‘Maar voor individuele fabrieken spelen nog veel meer kosten en baten mee.’
Voor Tata is dat bijvoorbeeld de crisis bij Volkswagen. In IJmuiden wordt speciaal staal geproduceerd voor de auto-industrie. Nu de Duitse autobouwer het moeilijk heeft, is dat een dikke tegenvaller. Daarbij komt de grote financiële tegenslag met de renovatie van Hoogoven 6. En ook de rekening voor het stroomnet ging recentelijk met miljoenen euro’s omhoog.
Het resultaat is dat Tata nu een ‘cashprobleem’ heeft, legt het bedrijf uit in personeelsblad Over Staal. ‘We hebben te weinig geld op onze bankrekening.’ De Telegraaf meldde vorige week op basis van interne stukken dat het Tata ‘tot de nek in de schulden’ zit en tegen de limiet van een lening van 600 miljoen dreigt aan te lopen.
Tata wil met spoed 60 miljoen euro op de lopende kosten besparen. Maar niet op het groenstaalplan, en ook niet door de algehele productie terug te schroeven. In Over Staal legt de directie ook uit waarom. ‘We hebben toch al grondstoffen op voorraad. Die kunnen we dus beter gebruiken om er staal van te maken die we weer kunnen verkopen. Zo verbeteren we onze cashpositie.’
Daarbij is de huidige situatie ook een krachtmeting waarbij uiteindelijk Europese staalbedrijven hun productie gaan terugschroeven. ‘Wij willen niet bij dat rijtje horen’, schrijft de Tata-directie. ‘Door volop te blijven produceren, staan we klaar wanneer de markt aantrekt of andere staalbedrijven wel afregelen.’
Intussen is er één belangrijke extra kostenpost waar alle Europese staalbedrijven momenteel tegenaan kijken. Europese klimaatregels schrijven voor dat alle energie-intensieve industrie ruim voor 2050 ‘netto nul’ CO2 mogen uitstoten. Dat betekent dus een transitie naar staal gemaakt met waterstof en elektriciteit in plaats van steenkool en gas. Dat vraagt om miljardeninvesteringen.
Precies daarover wordt op dit moment overal in Europa onderhandeld. ‘De staalbedrijven willen dat de Europese Commissie komt met maatregelen die de sector beschermen’, zegt analist Carruthers-Green. ‘Bijvoorbeeld een aanscherping van CBAM (de importheffing die de EU gaat invoeren op goederen die door energie-intensieve bedrijven buiten de unie wordt gemaakt, red.) En stimuleringsmaatregelen voor duurzame technologie.’
In de lidstaten lopen intussen vergelijkbare gesprekken. Staalfabrieken eisen geld en garanties voor de gigantische vergroeningsoperatie. Ook in Nederland, waar Tata Steel en de Nederlandse overheid begin 2025 een miljardendeal willen sluiten over ‘maatwerkafspraken’. Daarmee zou Tata de uitstoot van CO2 en allerhande gevaarlijke stoffen voor 2030 versneld moeten terugdringen.
En tijdens zulke onderhandelingen is het natuurlijk niet slecht om wat alarmistisch te zijn, zegt een marktkenner die niet bij naam genoemd wil worden. ‘Dat kan het gevoel van urgentie bij de overheid vergroten.’
Dat de rigoureuze ingrepen van staalbedrijven indruk maken, staat vast. Zo voerde het eerste werkbezoek van de kersverse vicevoorzitter van de Europese Commissie, Teresa Ribera, op 3 december naar Gent. Ribera, verantwoordelijk voor ‘schone rechtvaardige en concurrerende transitie’, bezocht daar samen met haar collega-commissaris Stéphane Séjourné (industriële strategie) de fabriek van ArcelorMittal. Streven is om ‘de komende jaren succesvol en economisch relevant’ te blijven. ‘We willen de industrie in Europa houden’, zei Ribera.
Tata IJmuiden, op zich toch onderdeel van een zeer kapitaalkrachtig Indiaas concern, zendt met de acute kostenbesparingen mogelijk ook een boodschap uit aan Nederland, vermoedt bestuurder Marten Jukema van vakbond CNV. ‘Het bedrijf maakt duidelijk dat er in Nederland geld nodig is om de investeringen in groen staal mogelijk te maken.’
En dat is niet alleen een boodschap die Tata extern wil afgeven, ziet Jukema. ‘In de appgroepen met kaderleden zie ik hoe het aankomt bij het personeel. Overwerk wordt niet meer zomaar goedgekeurd, vakantiedagen moeten worden opgenomen en afdelingen die zelf koffie kochten omdat ze de automatenkoffie te vies vonden, krijgen dat niet meer gedeclareerd.’
Zo maakt de leiding de geesten rijp voor de CAO-onderhandelingen die er komend voorjaar weer aan zitten te komen, vermoedt de vakbondsman. ‘Ze laten zien dat we met zijn allen de move moeten maken naar minder kosten en meer inkomsten.’ Vooralsnog wordt die boodschap bij zijn leden goed begrepen, aldus Jukema. ‘Over dat kerstpakket hoor ik niemand klagen. Zeker de oudere werknemers hebben eerder zware tijden meegemaakt en geprofiteerd van de topjaren. De saamhorigheid binnen het bedrijf is nog altijd groot.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant