Het is een merkwaardig feest, kerst. Waarom haalt u in deze periode een boom in huis en hoe is de Kerstman op de Noordpool beland? De wetenschapsredactie zocht antwoord op negen prangende kerstvragen. Zoals ook: hoe houdt u het een beetje gezellig?
De herdertjes lagen bij nachte toen Jezus ter wereld kwam, en dat deden ze heus niet midden in de winter, regentijd in het Midden-Oosten. Jezus’ geboortedag zal dus eerder ergens in de lente of de zomer zijn geweest dan eind december. Maar wanneer precies? ‘Daarover valt eigenlijk geen zinnig woord te zeggen’, zegt oudheidkundige Jona Lendering.
Anders zit dat met Jezus’ geboortejaar. Destijds was er vrijwel niemand die de jaren telde: dat begon pas veel later, in de 6de eeuw. ‘Christenen hadden een doorlopende jaartelling nodig, om de paasdatum te kunnen berekenen. En dus bedacht een monnik: we gebruiken een jaartelling waarbij Jezus is geboren in het jaar 1’, vertelt Lendering.
Later ontdekten oudheidkundigen dat de terugrekening van deze monnik niet klopte. Het kerstverhaal meldt immers dat Jezus werd geboren ‘tijdens de regering van koning Herodes’ (Matt. 2:1). En die overleed al in 5 of 4 vóór Christus. Bovendien schrijft Lukas (3:1) dat Jezus ongeveer 30 jaar oud was in het vijftiende regeringsjaar van de Romeinse keizer Tiberius. Dat was het jaar 28. Alweer een aanwijzing dat Jezus enkele jaren ‘voor Christus’ werd geboren.
Extra bevestiging komt van de vermelding, door Lukas, dat er in Jezus’ geboortetijd een volkstelling was, legt Lendering uit. Die was in het jaar 6 ná Christus. Bij de volkstelling was er een opstand – en zo’n opstand was er ook in het jaar 4 vóór Christus. ‘Het lijkt erop dat Lukas beide opstanden door elkaar heeft gehaald’, zegt Lendering. ‘En dat Jezus in of rond het jaar 5 voor Christus werd geboren.’ (MK)
Als Jezus waarschijnlijk in de lente of zomer werd geboren, waarom dan kerst op 25 december? Dat heeft te maken met de hutspot van feesten die men vanouds vierde bij de winterzonnewende, rond 21 december. Zo vierde men in Scandinavië vanaf 21 december twaalf dagen het ‘joelfeest’ en kenden de Romeinen vanaf 17 december de saturnalia, een meerdaags feest gewijd aan de god Saturnus.
Waarschijnlijk was het de eerste christelijk-Romeinse keizer Constantijn, die in het jaar 336 de tradities samenbond en 25 december vaststelde als kerstdag. Mogelijk als voortzetting van een eerder Romeins zonnefeest, mogelijk gewoon om de saturnalia niet in de weg te zitten.
De eerste onomstotelijke melding van 25 december als kerstdag komt uit een almanak uit het midden van de 4de eeuw, waarin de dag staat gemarkeerd met de aantekening ‘natus Christus in Betleem Judeae’: Christus geboren in Bethlehem, Judea. (MK)
Was er rond de geboorte van Jezus in het huidige Israël echt een ‘ster in het Oosten’ te zien, zoals te lezen is in Matteüs 2:1-2? Een langstrekkende komeet, een supernova (ontploffende ster), of een bijzondere samenstand van de planeten misschien?
Aanlokkelijk om daarover te filosoferen, maar er is veel wat ertegen pleit, bleek onder meer op een Gronings symposium van wetenschappers over de zaak in 2014. Zo melden oude Chinese of Koreaanse geschriften niets bijzonders rond het jaar nul. Ook vreemd: de evangelies van Lukas, Marcus en Johannes noemen de kerstster niet.
Veel logischer dus dat er sprake is van een dichterlijke toevoeging, om het geboorteverhaal extra gewicht te geven. Matteüs schreef zijn evangelie een halve eeuw na dato en zal zijn teruggevallen op de symbolische taal van zijn tijd. De kerstster doet verdacht veel denken aan een passage uit het bijbelboek Numeri (24, 17-19). Daarin wordt een niet bij naam genoemde messias aangekondigd: ‘Een ster komt op uit Jakob, een scepter uit Israël.’
Voor onder meer oudheidkundige Jona Lendering is de zaak van de ‘niet-kerstster’, zoals hij hem eens noemde, daarmee wel zo’n beetje beklonken. ‘Zoeken naar een werkelijk hemelverschijnsel is net zoiets als bij de Ronde van Frankrijk vragen waar de man met de hamer precies staat’, zegt hij. (MK)
Wie het fenomeen kerstboom met gepaste afstand bekijkt, krabt zich toch even achter de oren. Waarom slepen we elk jaar een afgezaagde naaldboom naar de woonkamer?
Het is niet zo dat iemand daar van de een op de andere dag mee is begonnen: de kerstboom hoort bij een potpourri van winterse gebruiken, zegt kersttraditiekenner Johanneke Bosman.
Aan de traditie ligt een heidens tafereel ten grondslag: ‘In grote delen van Europa plaatsten mensen vroeger rond Nieuwjaar takken en struiken bij de voordeur. Zo werd het binnen een beetje groen, in de donkere winterdagen, en bleven kwade geesten buiten de deur.’ (NL)
In Duitsland, legt Bosman uit, is dat langzaam overgegaan in de christelijke traditie van de paradijsboom: een zelfgemaakte boom die men elk jaar op 24 december in huis zette, ter ere van de scheppingsdag van Adam en Eva. Versierd met rode appeltjes, de inspiratie voor de nu populaire kerstballen.
Uiteindelijk versmolt de paradijsboom met de kerstpiramide – een toren in de vorm van een bruidstaart, onder andere gevuld met wafeltjes – en voilà, de kerstboom was geboren.
Hoe de kerstboom vanuit Duitsland naar de rest van Europa en Noord-Amerika is verscheept, blijft punt van discussie. ‘Waarschijnlijk nam prins Albert het gebruik naar Engeland mee toen hij halverwege de 19de eeuw met koningin Victoria trouwde, en belandde het vanaf daar in Amerika’, vermoedt Bosman.
Via de grens met de oosterburen sijpelde de traditie ons land binnen. Een hele boom in huis was alleen voor de rijken des lands weggelegd, het armere deel van de bevolking moest het doen met een, of een paar, takjes. Pas na de Tweede Wereldoorlog groeide de kerstboom uit tot een massaproduct. (NL)
Is het een echte boom, zonder kluit? Doe niet mee aan een vervuilende kerstboomverbranding, maar breng hem naar een kerstboominleverpunt in de buurt, zegt Sanne Janssen, kerstboomexpert van voorlichtingsorganisatie Milieu Centraal.
Kerstboom met kluit? Plant hem dan terug in de tuin. Laat de boom wel eerst wennen aan de temperatuur, bijvoorbeeld in de bijkeuken, graaf een niet al te diepe kuil en gooi er voor het planten twee emmers water in. Breng de teruggeplante boom regelmatig een bezoek met de gieter, ook gedurende de wintermaanden. Voor de tuinlozen onder ons: haal een boom op bij een kweker en plant die daar na de feestdagen weer terug.
En de kunstboom? Of die groener is dan de echte variant, hangt er vooral vanaf hoelang je ermee doet, aldus Janssen. ls hij echt aan het eind van zijn levensduur beland, breng hem dan naar de milieustraat.
Het allerduurzaamst: géén kerstboom. Versier een kamerplant, of – net als voor de oorlog – een tak. Hoe minder boom, hoe minder uitstoot. (NL)
Zeg met een zwaar Amerikaans accent ‘Sinterklaas’ en je snapt direct dat ‘Santa Claus’ gewoon import is, begin 19de eeuw meegebracht naar New York door Nederlandse migranten.
Daar veranderde de mijter in een muts, het habijt in een pluisjespak en het paard in een arrenslee met rendieren. De goedheiligman werd, kortom, meer een algemeen winters sprookjesfiguur.
Daarbij hoorde ook een winterse woonplaats. En zo geschiedde, om precies te zijn in 1857, in het gedicht The Wonders of Santa Claus, mailt desgevraagd historicus Gerry Bowler van de Universiteit van Manitoba, die meerdere boeken schreef over de Kerstman.
‘Het gedicht beeldde de Kerstman uit in een kasteel van ijs op de Noordpool, met drukke elfen die speelgoed maken voor de kinderen’, aldus de expert. ‘Het arctische toevluchtsoord blijkt zich onder de IJslandse berg Hecla te bevinden, een vulkaan die de Kerstman voorzag van centrale verwarming en warm stromend water.’
In 1866 was het tekenaar Thomas Nast die de volgende stap zette. ‘Santaclaussville, N.P.’, kriebelde hij bij een tekening in Harper’s Weekly. Oftewel: North Pole. Een oord dat destijds gold als mythisch en geheimzinnig, omdat het poolreizigers maar niet lukte de pool te bereiken.
Pas in 1882 werd de verhuizing definitief, met weer een tekening van Nast. ‘De Kerstman wordt afgebeeld terwijl hij op een doos zit, met het opschrift ‘Noordpool’’, weet Bowler. (MK)
Voorbeeld uit de praktijk van psycholoog Pieternel Dijkstra: een stel wil graag met het gezin samen zijn met de feestdagen, maar de volwassenen kinderen hebben ruzie. Wat te doen?
‘Stilletjes hopen op een goede afloop werkt niet. Dit vraagt om een strategische aanpak’, zegt Dijkstra. ‘Vraag jezelf af: wat zijn onderliggende waarden die voor mij belangrijk zijn tijdens kerst? Dat kan zijn: ik wil ontspannen. Dan moet je ruziënde kinderen niet tegelijkertijd uitnodigen, want dat leidt tot spanningen. Het kan ook zijn: ik vind het belangrijk om elkaar recht in de ogen te kijken, ondanks de narigheid.’
Laat je niet leiden door schuldgevoel – bijvoorbeeld dat je het niet kunt maken om iemand niet uit te nodigen of zelf verstek te laten gaan. Je daar overheen zetten voelt misschien als het goede. ‘Maar eigenlijk is het oneerlijk, naar jezelf en de ander’, zegt de psycholoog. ‘Eerlijkheid is soms pijnlijk, maar wordt vaak gewaardeerd als je het rustig uitlegt.’
Kijkend naar de demografie van Nederland, met alle samengestelde gezinnen en alleenstaanden, kan het niet waar zijn dat iedereen met kerst gezellig samen is. ‘In die zin is Kerstmis ook fictie’, zegt filosoof en Denker des Vaderlands Marjan Slob.
Voor iedereen die aan de kerstdis denkt: wat doe ik hier, heeft Slob een troostrijk inzicht. ‘Realiseer je dat de meeste mensen die het zo fijn hebben zich geregeld vreemd en misplaatst voelen. Je niet op je plek voelen hóórt bij de menselijke conditie.’ Wie denkt de enige vreemde eend in de bijt te zijn, maakt van de ander een bordkartonnen personage.
Bij moeilijke familiesituaties: houd het kort. ‘Eet samen een kerstkransje, geen driegangenmenu’, adviseert Dijkstra. ‘Creëer nieuwe tradities door samen iets geks te doen, zoals bowlen.’ Dat geeft een andere dynamiek dan elkaar aanstaren boven de garnalencocktail. (AvdB)
Als we familie, vrienden of andere geliefden eindelijk allemaal samen aan tafel hebben, is het natuurlijk niet de bedoeling dat iedereen de aandacht op schermpjes gaat richten. Hou je als ouder of organisator graag de telefoons weg, geef dan in elk geval zelf het goede voorbeeld. ‘Je hebt vaak amper door dat je op je telefoon kijkt, het is een gewoonte’, zegt Daantje Derks, die als hoogleraar aan de Erasmus Universiteit onderzoek doet naar de impact van communicatietechnologie op de werk-privébalans.
Derks: ‘Leg de telefoon uit het zicht, want als hij in je broekzak zit en begint te trillen, heb je hem meteen in je hand.’ Alle telefoons gezellig onder de kerstboom, bijvoorbeeld. Derks: ‘De behoefte om te scrollen komt vaak voort uit kortetermijnverveling, dus bedenk van tevoren wat je tussen twee gangen met elkaar kunt doen.’ Voor kinderen (en volwassenen) is het fijn om niet alleen op een negatieve manier te zeggen ‘doe die telefoon weg’, maar goed na te denken over hoe je die telefoonloze tijd wilt besteden. Winkels als de Hema verkopen tal van ‘praatpotjes’, kaarten met interessante dilemma’s, feitjes of vragen om met elkaar te bespreken.
Voor sommige volwassenen komt daar bij dat ze zich tijdens vrije dagen niet goed los kunnen maken van hun werk. Maar daar heb je uiteindelijk toch zelf als enige de controle over. Wees niet de leidinggevende die tussen de soep en de aardappelen nog éven een feedbackrondje over de schutting gooit, of de werknemer die altijd bereikbaar blijft. ‘Ook als je zegt geen antwoord te verwachten, geef je mensen het gevoel dat ze buiten kantooruren aan hun werk moeten denken’, zegt Derks. ‘Maar vrije dagen zijn er juist om daar mentaal van los te komen.’ (SH)
Dit wordt een geruststellend stukje. Het blijkt namelijk reuze mee te vallen met de kilo’s die we aankomen van de pepernoten, kerstontbijtjes, copieuze diners en oliebollenfestijnen in de laatste maand van het jaar.
Mexicaanse wetenschappers zetten in 2017 alle beschikbare onderzoeken over gewichtstoename tijdens de feestmaand op een rij en vonden alleen bij volwassenen een geringe toename in gewicht. Gemiddeld tussen de 400 en 900 gram. Een toename die er wel weer af te krijgen is.
‘Je hoeft je echt niet acuut zorgen te maken over de extra calorieën die je met kerst binnenkrijgt’, zegt de Rotterdamse obesitashoogleraar en internist in het Erasmus MC Liesbeth van Rossum. Dat ligt aan het vethormoon leptine, dat bij mensen met een gezond gewicht bijhoudt hoeveel voedingsstoffen en vetweefsel er in het lichaam aanwezig zijn. ‘Als dat regelmechanisme intact is, remt dat via de hersenen je eetlust en stimuleert je verbranding.’ Eet je kortdurend toch iets te veel, dan regelt leptine het compensatiemechanisme, waardoor je de extra calorieën niet een-op-een als extra kilo’s terugziet.
Maar bij mensen die al obesitas hebben, wordt leptine niet meer goed waargenomen in de hersenen en is het effect minder. ‘Het intrinsieke beschermingsmechanisme tegen te veel eten werkt dan niet meer goed. Dan heb je het tijdens een vol gedekte kersttafel veel zwaarder.’ Ook de communicatie tussen verzadigingshormonen in de darmen en de hersenen is verstoord, en dus komt het signaal ‘laat de rest van de kalkoen maar zitten’ niet of pas veel later aan.
Zo’n 40 tot 70 procent van je gewicht is al in je genen aangelegd, zegt Van Rossum. De genen zijn niet veranderd in de afgelopen decennia, maar het andere deel van je gewicht wordt grotendeels bepaald door de leefomgeving en je gedrag. Daarom zien we het aantal mensen met overgewicht zo ontzettend toenemen, de afgelopen decennia. De leefomgeving bulkt van het ongezonde voedsel, van frisdrankautomaten op scholen, van een ruim assortiment chips en chocolade in de supermarkt en ook op elk perron of tankstation.
Daarom blijft ook tijdens de kerstdagen het gezond verstand een goede raadgever. Niet élke dag tussen kerst en oud en nieuw een zevengangendiner, maak die ommetjes, begin de maaltijd met groente en/of een glas water en stop met eten als je volzit. En, zegt Van Rossum: ‘Laat de dingen die je minder lekker vindt gewoon links liggen, of neem er weinig van, en geniet extra van de negens en tienen die op tafel staan.’(MvdG)
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant