Spijt van hun bloedvergieten hebben verbannen ex-dictators als Idi Amin en Baby Doc zelden. Integendeel: ze zijn er van overtuigd dat ze ooit glorieus zullen terugkeren om hun land te redden. En: de mensen in Assads nieuwe leven krijgen waarschijnlijk een heel andere Bashar te zien.
is redacteur van de Volkskrant.
Er zijn nog geen beelden van Bashar al-Assad in zijn nieuwe Russische habitat. Op grond van de literatuur over naar het buitenland uitgeweken dictators, vallen over zijn nieuwe leven alvast drie voorspellingen te doen: hij zal niet snel in geldnood komen, hij zal geen excuses aanbieden voor de misdaden van zijn regime, en hij zal tot zijn dood verkondigen dat hij klaarstaat om terug te keren, omdat Syrië hem nodig heeft.
Wat ook in de lijn der verwachting ligt: Russische masseurs en fitnessinstructeurs zullen een andere man te zien krijgen dan zijn Syrische hofhouding. Dictators in ballingschap blijken vaak moeite te doen mensen in hun nieuwe omgeving voor zich in te nemen.
De Oegandese ex-dictator Idi Amin bracht de laatste jaren van zijn leven grotendeels door in een luxehotel in Jeddah in Saoedi-Arabië. Toen de Italiaanse journalist Riccardo Orizio rond de eeuwwisseling mensen interviewde uit Amins nieuwe leven en diens masseurs vertelde over ‘de slachter van Oeganda’, wuifden die de informatie weg: het kon niet, want de aimabele forse man uit Oeganda was al jaren hun favoriete klant.
Van Orizio is een bestseller van begin deze eeuw, Talk about the Devil – Encounters with Seven Dictators. Voor dat boek zocht hij ‘gevluchte’ of ‘uitgeweken’ dictators uit vier continenten op in ballingschap, om antwoord te vinden op de vraag: hoe vergaat het zulke mannen als ze eenmaal beroofd zijn van datgene waar alles om draaide, de macht?
De gevluchte dictators bleken veerkrachtiger en levenslustiger dan Orizio op grond van hun werdegang had vermoed. Onder depressies, wroeging of voorzichtige vormen van zelftwijfel gingen ze zelden gebukt. Bijna allemaal namen ze de tijd hem uit te leggen waarom ‘bloedige beslissingen’ de enige juiste waren geweest.
Vrijwel zonder uitzondering maakten ze Orizio ook deelgenoot van plannen voor een politieke comeback. Jean-Claude Duvalier alias ‘Baby Doc’, in 1986 uitgeweken naar de Côte d’Azur, bleek ‘klaar om Haïti uit het slop te halen’. Idi Amin deed in 1989 al een (mislukte) poging via het toenmalige Zaïre terug te keren, en bleek vlak voor zijn dood in 2003 nog steeds klaar voor een terugkeer.
De Ethiopische marxistisch-leninistische ex-dictator Mengistu Haile Mariam – alleen al in 1977 en 1978 verantwoordelijk voor een half miljoen doden, in 1991 gevlucht naar Zimbabwe – vertelde Orizio eufemistisch dat hij zijn karwei graag wilde afmaken. Pol Pot, boegbeeld van de Rode Khmer, geboren als Saloth Sar, stierf voor Orizio aan zijn onderzoek begon. Maar ook hij probeerde nog lang na zijn val een comeback in Cambodja te forceren, en ook bij hem werd levenslust waargenomen.
Voer voor psychologen is dat de leider van een regime dat twee miljoen slachtoffers maakte op de ‘velden des doods’ pas na zijn vlucht uit Phnom Penh voor het eerst vader werd.
Dat dictators hun ballingschap doorgaans in luxueuze omstandigheden doorbrengen, heeft soms te maken met toezeggingen die hun zijn gedaan. Bij Baby Doc en Ferdinand Marcos van de Filipijnen kwamen die van Amerikaanse diplomaten, die druk op hen uitoefenden afstand te doen van de macht. Daarbij blijken twee clichés vaak maar al te waar: dictators sluizen grote geldbedragen naar het buitenland en zijn verstrengeld met de georganiseerde misdaad.
Het Assad-regime haalde in zijn nadagen het nieuws met de productie van de synthetische drug fenetylline. Smokkel leverde naar verluidt miljarden op, een flink deel in cash. In een column The Guardian werd deze week aan de Syrische ex-first lady Asma al-Assad het mooie zinnetje ‘we zijn nog even bezig om het geld uit te pakken’ toegeschreven.
Baby Doc van Haïti kwam na twintig jaar ballingschap desondanks in financiële moeilijkheden, naar verluidt omdat een nieuwe liefde, de Frans-Italiaanse Véronique Roy, behalve een fervent verdediger van zijn regime ook een hoge kostenpost was. Dat Baby Doc in 2011 onverwacht acte de présence gaf in Haïti, had, zo bleek uit een reconstructie van The New York Times, mogelijk te maken met zijn hoop zich daar toegang te verschaffen tot vier miljoen dollar op een bevroren Zwitserse bankrekening.
In 2017 publiceerden Daniel Krcmaric en Abel Escribà-Folch een onderzoek naar de landen die de afgelopen halve eeuw gastvrijheid verschaften aan uitgeweken dictators. Dictators van voormalige koloniën belandden vaak bij hun voormalige kolonisator. In het algemeen hadden ze een voorkeur voor een andere dictatuur boven een democratie, tenzij zo’n democratie een bondgenoot was van hun regime: Ferdinand Marcos werd door de Amerikaanse luchtmacht naar Hawaï gevlogen.
In democratieën kan een wisseling van de macht gevolgen hebben voor de gastvrijheid en is bescherming tegen justitie niet gegarandeerd. Een voorbeeld van een dictator die daarmee te maken kreeg, was de door de internationale justitie aangeklaagde Liberiaanse ex-leider Charles Taylor. Toen hij in 2003 naar Nigeria uitweek, sprak hij de kenmerkende woorden ‘I will be back’. Dat het daar niet van kwam, had te maken met een draai van de Nigeriaanse autoriteiten. Eerst lieten die hem ongemoeid, maar toen Taylor in 2006 zonder zijn gastheren in te lichten zijn villa verliet om de grens met Kameroen over te steken, werd hij alsnog opgepakt en uitgeleverd.
Zo bezien is het niet verwonderlijk dat het klassement van landen die de laatste decennia het vaakst deze vorm van gastvrijheid verschaften wordt aangevoerd door Rusland. Eerst kwam Mira Markovic, de invloedrijke echtgenote van de Servische leider Slobodan Milosevic, daarna kwam Askar Akayev uit Kirgizië , daarna Viktor Janoekovitsj uit Oekraïne.
Op sociale media werd deze week gememoreerd dat Bashar al-Assad in 2015 aan Poetin liet weten ‘nooit een Janoekovitsj’ te zullen worden, maar nu mogelijk in dezelfde wijk wordt gehuisvest.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant