De zittingen van de grootste internationale klimaatzaak tot nu toe zitten erop. Het is de eerste keer dat het Internationaal Gerechtshof van de VN zo'n zaak behandelt. De uitkomst is volgens experts hoe dan ook grensverleggend - en mogelijk historisch.
Na tien zittingsdagen en bijna honderd sprekers buigen vijftien rechters zich over een advies. Dat advies moet inzicht geven in twee vragen: wat zijn de verplichtingen van overheden om het klimaat te beschermen? En wat zijn de gevolgen als zij die taak verzuimen?
Op dit moment zijn de belangrijkste klimaatafspraken vastgelegd in het Parijsakkoord uit 2015 en het klimaatverdrag uit 1992. Maar consequenties voor landen die zich daar niet aan houden, blijven tot nu toe uit. De wereld is bij lange na niet op weg om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 graden: het belangrijkste doel uit het Parijsakkoord. Zoals het nu gaat, stevenen we af op bijna 3 graden.
Dat pikte een groep rechtenstudenten van Vanuatu, een eiland in de Stille Oceaan, niet. Het initiatief van de klimaatzaak komt dan ook van hen. Zij kwamen vijf jaar geleden op het idee om bij de hoogste rechter van de Verenigde Naties aan te kloppen om klimaatactie af te dwingen. De opwarming van de aarde doet hun eiland langzaam verdwijnen.
"Het is niet rechtvaardig dat de landen die het klimaat het minst beschadigen, vaak de zwaarste gevolgen dragen", zei Cynthia Houniuhi, een van de studenten, eerder tegen NU.nl. Dat proces duurde vijf jaar, maar het lukte de studenten dankzij veel lobbywerk om steun van de VN voor het voorstel te krijgen.
De Nederlandse advocaat en hoogleraar duurzaamheidsrecht Margaretha Wewerinke-Singh staat het eiland bij in de zaak. Zij hoopt dat het Hof concludeert dat het uitstoten van veel broeikasgassen niet rijmt met het internationaal recht. Dat geeft volgens haar "een krachtig signaal" dat klimaatverandering een onrecht is.
Maar wat ligt er precies in de macht van de rechters? "Zo'n advies van het Hof is vooral een hulpmiddel om voor iedereen duidelijk te krijgen welke regels er al zijn", vertelt Marcel Brus, hoogleraar Internationaal Publiekrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen. De VN-rechters brengen dus in kaart welke milieu- en mensenrechtenverdragen betrekking hebben op die twee klimaatvragen.
En dat is nog best een lastige taak, volgens Brus. "Sommige wetten stammen uit de jaren zeventig, toen we nog niet wisten van het klimaatprobleem", zegt hij. "De rechters zullen bekijken hoe we het bestaande recht moeten interpreteren met de kennis van nu."
Een advies van het Internationaal Gerechtshof is niet bindend, maar wél gezaghebbend, omdat het in de toekomst altijd kan worden aangehaald. "Bijvoorbeeld in de politiek, op diplomatiek niveau of bij toekomstige klimaatzaken", zegt Brus, die de zaak een "juridische doorbraak" vindt. Mogelijk kan de uitspraak ervoor zorgen dat uitstotende landen schadevergoedingen moeten betalen aan landen die kampen met schade door klimaatverandering.
Milieuwetenschapper en Nobelprijswinnaar Joyeeta Gupta noemt de zaak tegenover NU.nl "mogelijk historisch". De Verenigde Naties erkennen hiermee dat de klimaatdiplomatie zoals die nu is, kwetsbare landen en mensen niet goed genoeg weet te beschermen tegen klimaatschade, stelt Gupta.
Eerder dit jaar wonnen de Zwitserse 'klimaatoma's' een zaak bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM). Zij klaagden hun overheid aan en kregen van de rechters gelijk: Zwitserland had mensenrechten geschonden door te weinig te doen aan het klimaatprobleem. De zaak die nu bij het VN-Hof ligt, bouwt weer voort op zaken zoals de Zwitserse.
De experts verwachten dat het advies van het Hof doorwerkt bij andere zaken, óók op eigen bodem. "Het biedt juridische handvatten voor landen en gemeenschappen die door klimaatverandering getroffen zijn", zegt Wewerinke-Singh. Dat kan hun positie in rechtszaken versterken.
In Nederland bijvoorbeeld is Greenpeace een klimaatzaak gestart tegen de Nederlandse staat. Dat deed de milieuorganisatie samen met inwoners van Bonaire. Zij vinden dat Nederland minder CO2 moet uitstoten en meer moet doen om hen te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering.
Of het klimaat zelf echt gebaat is bij de grote klimaatzaak, is nog niet te zeggen. "Maar het Hof gaat wél duidelijk maken wat er van staten verwacht wordt", zegt Brus. "En dat is al een hele grote winst."
Source: Nu.nl algemeen