In 2011 deed Mazen al-Hamada mee aan de opstand tegen Assad. Hij werd opgepakt, gefolterd en vluchtte naar Nederland. Maar hij keerde terug naar Syrië. Daar werd hij vermoord; het nieuwe Syrië heeft hij net niet meegemaakt. ‘Dat hebben ze hem ontnomen.’
is correspondent Midden-Oosten van de Volkskrant. Hij woont in Beiroet.
Uit het mortuarium van Damascus klinkt gejammer. Het is de stem van een vrouw, gebogen over het levenloze lichaam van haar zoon. ‘Ach, mijn lieverd’, herhaalt ze huilend, ‘ach, mijn lieverd. Ik zou willen dat ik dood was en niet jij.’ Haar zoon Ahmad is een van de ongeveer 35 doden in dit mortuarium – slachtoffers uit de martelkamers van de gevallen Syrische dictator Bashar al-Assad. Een deel is geïdentificeerd, een deel nog niet.
Terwijl verpleegkundigen de moeder proberen te troosten, wijst een medewerker naar de koelcellen achter haar. Ze zijn netjes genummerd. In koelcel nummer 5, zegt men, ligt een van de meest geliefde Syrische activisten van het moment. ‘Een zoon van het vrije Syrië’, noemen mensen hem. Sommigen hebben het briefje gezien dat op de buitenmuur van het Mujtahid-ziekenhuis is geplakt. Vandaag is de begrafenis van Mazen al-Hamada, zo staat er, op 47-jarige leeftijd vermoord. Iedereen is welkom om de familie te condoleren.
Hamada was een beroemdheid in binnen- en buitenland. Hij dwong respect af met zijn principiële verzet tegen de Assad-dictatuur. Hij nam vanaf 2011 deel aan de opstand, werd opgepakt en verschrikkelijk gefolterd, en vluchtte naar Nederland. Jarenlang woonde hij in een sociale huurwoning in Hillegom. Ondanks zijn immense trauma’s bleef hij getuigen over de misdaden van het regime.
Maar in 2020 besloot hij – tegen het advies van vrienden en familie – terug te vliegen naar Syrië. Dat besluit, waarvan nooit duidelijk is geworden waarom hij het nam, werd hem fataal. Afgelopen maandag werd Hamada’s lijk gevonden in gevangenis Sednaya, even buiten Damascus, beter bekend als het ‘slachthuis’ van Assad.
Het is kort voor twaalven, donderdagochtend, als koelcel nummer 5 open gaat. De zak met Hamada’s lichaam wordt in een groene kist gelegd. Als iemand er een doek overheen wil leggen, klinkt er protest. ‘Wacht even’, zegt Hamada’s broer Fawzi (65). Hij ritst de zak open en kust zijn broer op het hoofd.
Negen mannen tillen de kist de straat op, waarna de stoet zich in beweging zet, richting de lokale moskee. Honderden Syriërs, jong en oud, lopen mee. Het wordt een manifestatie. Hoor maar, ze scanderen: ‘Er is geen God behalve Allah! Liever de dood dan de vernedering!’ Sommigen dragen zwart-witportretten van Hamada, anderen zijn getooid in de nieuwe driekleur, de vlag van de revolutie. Een week geleden, je zou het bijna vergeten, zouden ze voor al deze daden (het dragen van de vlag, het roepen van de leuzen) ogenblikkelijk zijn opgepakt en gemarteld. Nu Assad weg is, hangt er vrijheid in de lucht. Ze kunnen zeggen wat ze willen.
Hamada’s broer Fawzi, zichtbaar geëmotioneerd, krijgt in de moskee een prominente plek toebedeeld, vlak achter de imam die voorgaat in het gebed. De familie Hamada is bepaald niet religieus, de oudste leden zijn bijna allemaal communist, maar de rituelen van de dood zijn in Syrië nu eenmaal voor iedereen hetzelfde.
‘Ik voel zowel verdriet als vreugde’, zegt Fawzi Hamada als het gebed erop zit. ‘Mazen heeft zijn bloed geofferd voor de vrijheid van Syrië, dat is mooi. Tegelijk is het verschrikkelijk dat hij op zulke beestachtige wijze gedood is.’ Pas in de blessuretijd van het Assad-regime, hoorde Fawzi van de artsen, zou de trekker zijn overgehaald. Het nieuwe, Assad-vrije Syrië heeft Mazen niet meer meegemaakt. ‘Dat hebben ze hem ontnomen.’
Praat je met andere familieleden, dan komt de waaromvraag onvermijdelijk ter sprake. Waarom ging Hamada in 2020 naar Damascus, waarom bleef hij niet in Nederland? ‘Ik denk dat Assads mensen hem bedreigd hebben’, zegt een van zijn zussen, de 58-jarige Amal. ‘Waarschijnlijk luidde de boodschap: als je niet naar Syrië komt, doen we je familie iets aan.’
Familieleden bij wie Hamada in Nederland logeerde, vertelden de Volkskrant in 2020 dat hij verward overkwam. Hij was verstrikt geraakt in de regels van de Nederlandse sociale dienst en werd zijn huis uitgezet. Hij zat nachtenlang op de grond, pratend in een telefoon. ‘Er was niemand aan de andere kant van de lijn’, zei een zwager nadien. ‘Hij had het tegen zichzelf.’
Maar er was ook een andere Hamada, en daar bestaat geen enkele onduidelijkheid over. Hij was bevlogen, rechtlijnig, volledig toegewijd. Hij geloofde in de rechten van burgers. ‘Hij was ervan overtuigd dat hij dingen in Syrië kon veranderen’, zei goede vriend Khaled al-Haj Saleh deze week tegen Nieuwsuur.
Zoveel burgermoed moet haast wel een uitzondering zijn, zou je denken. Nee hoor, bezweert zijn familie. Deir Ezzor, de oostelijke streek in Syrië waar de familie vandaan komt, is decennialang achtergesteld door de macht, en dat heeft sporen nagelaten. Arrestaties zijn er even normaal als politiek verzet. Broer Fawzi, een vooraanstaand communist, zat jarenlang ondergedoken. Naar eigen zeggen dit is de eerste dag dat hij zich in de openbaarheid toont. ‘Ik ken Deir Ezzor, ik heb er gestudeerd. Het zit in de cultuur’, aldus een omstander die zich voorstelt als Amro. ‘Iedereen strijdt daar tot hij zijn gelijk krijgt.’
Na de dienst in de moskee gaat de tocht verder naar een zanderige begraafplaats, een half uur rijden onder Damascus. Niemand trekt zich er iets van aan als er verderop een doffe dreun klinkt – het geluid van een Israëlisch bombardement. Hamada’s kist wordt in een gat gelegd en met stenen toegedekt, terwijl een kennis van de familie een gebed prevelt. ‘Amen’, klikt het in koor.
Bij het afscheid zegt broer Fawzi dat er geen wraak moet komen maar gerechtigheid. Oftewel: een proces tegen de moordenaars van Mazen Hamada. Precies zoals hij zelf had gewild.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant