In Van Dales verklaring over het stopzetten van de Woord van het Jaar-verkiezing van 2024 wordt geklaagd over ‘kaapacties’ door actiegroepen. Maar Van Dale zou taal moeten beschermen tegen manipulatie en desinformatie. Waarom nomineerde de organisatie zelf een omstreden term?
De Van Dale Woord van het Jaar-verkiezing is jaarlijks een taalfeest dat ons een inkijkje geeft in de neologismen die het afgelopen jaar kleur gaven, van maatschappelijke trends tot verrassende vindingen. Maar dit jaar kreeg het een bittere nasmaak. Het woord ‘transitiespijt’, genomineerd en later toegevoegd aan het woordenboek, werd het onderwerp van heftige discussies. Uiteindelijk trok Van Dale de verkiezing helemaal terug, met de uitleg dat actiegroepen de stemming hadden gekaapt. Maar wie kaapte hier eigenlijk wie?
Een beetje gek was het namelijk wel dat het woord ‘transitiespijt’ deel uitmaakte van de top-10 nieuwe woorden van 2024, aangezien het al enkele jaren opdook bij radicaal-rechtse media en anti-trans activisten, en in 2022 zelfs te horen was in onze volksvertegenwoordiging. Onterechte bangmakerij alom: de groep die spijt heeft van reen medische transitie is zeer klein. Een onderzoek dat keek naar 27 studies van geslachtsoperaties kwam uit op niet meer dan 1 procent. Toch wordt door tegenstanders het idee gepropageerd dat transities impulsief worden doorgevoerd en sociaal besmettelijk zijn.
Over dit artikel
Nicky van Wanrooij is docent Nederlands op het Odulphuslyceum in Tilburg
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Door de term te nomineren gaf Van Dale bewust of onbewust ruimte aan een framing die schadelijk is voor een gemarginaliseerde groep. Terwijl punt 2 van de eigen actievoorwaarden nota bene is: ‘Inzending van woord en betekenis mag niet discriminerend en/of kwetsend zijn.’ Het verweer van Van Dale is dat taal reflecteert wat leeft in de maatschappij, inclusief negatieve termen. Maar taalgebruik is nooit neutraal. Woorden geven lading, beïnvloeden het debat en kunnen groepen maken of breken. Door een term te promoten die amper empirische basis heeft, gooide Van Dale olie op het vuur bij een discussie die toch al bol staat van desinformatie en polarisatie.
In Van Dales verklaring over het stopzetten van de verkiezing, valt op dat men klaagt over een ‘kaapactie’ door actiegroepen. Worden hier de queer mensen bedoeld, die terecht protesteerden tegen de stigmatisering van hun gemeenschap? Of de extreemrechtse groeperingen, die doelbewust termen als ‘transitiespijt’ pushen om haat tegen trans personen te voeden?
Publieke verkiezingen lijken steeds vaker een platform te worden voor polarisatie en manipulatie. Sociale media maken het makkelijk om stempogingen te mobiliseren, vaak met schadelijke intenties. Eerder zagen we bij de NS Publieksprijs een vergelijkbaar patroon. In 2022 werd die verkiezing geannuleerd nadat Het Coronabedrog van Thierry Baudet massaal stemmen kreeg door georganiseerde campagnes. Het ging niet langer om literatuur of kwaliteit, maar om een politieke agenda die via de stemming invloed zocht.
Ook de Van Dale-verkiezing werd dit jaar overspoeld door extreemrechtse haatgroepen, die retoriek rondom trans personen willen framen om hun bredere cultuurstrijd te ondersteunen. Het is duidelijk dat Van Dale, de NS en andere organisaties scherper moeten nadenken over hoe zij dergelijke evenementen organiseren. Het zou helpen als vakjury’s een groter aandeel krijgen in de selectie of zelfs keuze van het woord. Publieksparticipatie blijft belangrijk, maar wellicht kan men stemmen beperken tot geregistreerde deelnemers of andere filters inzetten tegen massale manipulatie.
Wat vooral steekt, is het gebrek aan zelfreflectie bij Van Dale. Door te spreken over ‘kapingen’, terwijl Van Dale zelf het veld opende voor dubieuze termen en stemcampagnes, gaat men voorbij aan de eigen verantwoordelijkheid. De keuze voor een woord als ‘transitiespijt’ is geen neutrale weergave van taal, maar een bewuste selectie met maatschappelijke gevolgen. Van Dale heeft een rol in het bewaken van taal tegen schadelijke frames en misinformatie. De woorden die we kiezen, bepalen de verhalen die we vertellen. Als we onze taal overlaten aan manipulators, verzwakken we niet alleen onze taal, maar ook ons maatschappelijke debat.
De kracht van taal is dat ze kan verbinden, verrassen en inspireren. Het Woord van het Jaar zou dat moeten vieren. Het is tijd dat we onze taal terugveroveren – niet door tegenstanders uit te sluiten, maar door met zorg, aandacht en verantwoordelijkheid om te gaan met de woorden die we gebruiken en promoten. Van Dale kan hierin vooroplopen door kritisch te blijven op de nominaties en door zich duidelijk uit te spreken tegen manipulatie door extremistische groeperingen. Alleen dan blijft taal een bron van inspiratie, en geen speelbal van de politiek.
Laten we onze woorden kiezen met wijsheid. Taal is te mooi om over te laten aan haat.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant