Moskou is met de onverwachte val van Bashar al-Assad meer dan alleen een trouwe bondgenoot kwijtgeraakt. De omwenteling in Syrië en het waarschijnlijke verlies van beide militaire bases in dat land heeft grote gevolgen voor Russische operaties ver buiten de eigen landsgrenzen, eerst en vooral in Afrika.
is correspondent Rusland van de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
Zondagavond meldden Russische persbureaus op basis van een anonieme bron in het Kremlin dat Moskou contact onderhoudt met de ‘gewapende Syrische oppositie’ over veiligheidsgaranties voor de bases en voor Russische diplomaten in Syrië. Volgens de Syrische premier Mohammad Ghazi al-Jalali moeten de nieuwe Syrische machthebbers beslissen wat er met die bases gaat gebeuren. De Russische militairen daar zijn in hoogste staat van paraatheid gebracht, zegt het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken.
Assad en zijn gezin zijn inmiddels in Moskou. Op sociale media wordt met smaak opgerakeld dat hij in 2015 via via aan Vladimir Poetin liet weten dat hij ‘geen Janoekovitsj’ was en nooit zijn land zou verlaten. Het was een verwijzing naar de Oekraïense president Viktor Janoekovitsj, die in 2014 net als Assad nu naar Rusland vluchtte.
De Russische krant Novye Izvestia noemt de val van Assad onverholen ‘de grootste militair-politieke nederlaag sinds het eind van de oorlog in Afghanistan’. Dat is niet alleen omdat alle Russische inspanningen Assad in het zadel te houden sinds 2015 uiteindelijk op niets zijn uitgelopen, maar ook omdat Rusland een cruciaal militair steunpunt verliest.
Rusland kon volgens een akkoord met Assad nog tot zeker 2066 gebruik maken van de faciliteiten op de luchtmachtbasis Khmeimim en in de havenstad Tartus, maar dat staat nu op losse schroeven. Volgens diverse berichten zijn de Russen begonnen met de ontruiming van beide locaties, een proces dat maanden kan gaan duren.
Vermoedelijk zijn er nog rond de zevenduizend Russische militairen in Syrië, een schatting die is gebaseerd op het aantal stemmen dat in Syrië vroegtijdig is uitgebracht bij Russische verkiezingen. Naar verluidt wordt met Turkije onderhandeld over een veilige aftocht van deze troepen. Dat aantal was aanvankelijk beduidend groter, maar nadat Vladimir Poetin in 2017 besloot dat ‘alle gestelde doelen zijn bereikt’ is een deel van het contingent weer teruggehaald naar Rusland.
Poetin sprak die woorden tijdens een bezoek aan Khmeimim. Sinds het begin van de Russische interventie in 2015 was de basis vlak naast het vliegveld Basel al-Assad gemoderniseerd en flink uitgebreid door het Russische leger. Vanaf Khmeimim voerden Russische bommenwerpers en gevechtsvliegtuigen duizenden missies uit boven Syrië. Maar Khmeimim werd ook steeds belangrijker als transporthub voor Russische operaties in Libië, Soedan, de Centraal-Afrikaanse Republiek en de landen van de Sahel.
Met vluchten via de Kaspische Zee, Iran en Irak en met tussenlandingen in Khmeimim werden mensen en materieel aangevoerd, ook voor de Wagnergroep, het Russische huurlingenleger dat werd geleid door de vorig jaar omgekomen Jevgeni Prigozjin. De groep werd ontmanteld nadat Prigozjins muitende eenheden waren opgetrokken richting Moskou. Leden van de voormalige Wagnergroep vormen de kern van Ruslands nieuwe Afrikakorps, dat direct onder het ministerie van Defensie valt. Het wegvallen van de Syrische hub betekent een forse belemmering voor het functioneren van het Afrika Korps.
Rusland greep de deelname aan de strijd in Syrië aan om het bescheiden steunpunt van de Russische marine in de havenstad Tartus uit te bouwen tot een volwaardige marinehaven, Ruslands enige buiten de eigen territoriale wateren en de geannexeerde Krim. De faciliteiten in Tartus werden al sinds 1971 gebruikt voor bevoorrading en reparatie door de Sovjetmarine.
Lange tijd had de Russische aanwezigheid weinig meer dan een symbolische betekenis, maar na 2015 werd de haven steeds belangrijker als uitvalsbasis in de Middellandse en Rode Zee. De Russische activiteiten daar kregen een gevoelige knauw doordat Turkije in 2022 de doorgang van marineschepen via de Bosporus verbood.
‘In de bouw en uitrusting van die militaire objecten zijn sinds 2015 aanzienlijke bedragen gestoken,’ schrijft militair analist Michail Chodarjonok op de nieuwssite Gazeta.ru. ‘Je wilt wel de haren uit je hoofd rukken, omdat alles dat met zoveel moeite en zulke kosten (vliegtuigen hebben veel aangevoerd) is opgebouwd, waarschijnlijk moet worden achtergelaten.’
Volgens Chodarjonok, kolonel buiten dienst en een vaste gast in Russische talkshows, is de ineenstorting van het Syrische regime het directe gevolg van de Israëlische aanvallen op Hezbollah in Libanon en van de ontmanteling van de Wagnergroep, ‘een steunpilaar van het Assadregime’, die hij overigens niet met name noemt. ‘Met het het verdwijnen van die twee hoekstenen stortte de zitende macht in het land ineen.’
Een van de redenen dat Poetin in 2015 zijn troepen naar Syrië stuurde was het Westen voor een voldongen feit te stellen en Ruslands groeiende isolement na de annexatie van de Krim en het begin van de oorlog in Oekraïne te doorbreken. Rusland demonstreerde hiermee dat het land internationaal een rol van betekenis bleef spelen en niet kon worden genegeerd.
Het verkijgen van een militaire voet aan de grond in Syrië was een bonus, net als de mogelijkheid in Syrië nieuwe wapensystemen te testen. Rusland maakte er ruimschoots gebruik van, door in Syrië nieuwe gevechtsvliegtuigen, helicopters, drones en raketten in te zetten. Volgens officiële cijfers zijn meer dan 350 nieuwe wapensystemen in Syrië getest.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant