Energiebedrijf EPNL dreigde deze week een grote Nederlandse gascentrale te sluiten omdat de financiële risico’s te groot worden. Het bedrijf is in handen van de Tsjechische miljardair Daniel Křetínský, die ook al jaren een derde van de aandelen PostNL bezit. Wie is deze mysterieuze zakenman?
De rijkste Tsjech houdt kantoor aan de Pařížská (Parijsstraat) in hartje Praag. Een paar huizen verderop schreef Franz Kafka De gedaanteverwisseling. Een eeuw later is het niet meer het sombere decor van Gregor Samsa’s onthutsende verandering in een groot insect, maar een van de chicste stukjes van de Tsjechische hoofdstad. Welvarende toeristen gaan zich er te buiten aan luxemerken als Rolex, Gucci en Dior, die hier hun winkels hebben. Onder een poort in fin-de-siècle-stijl zit een onopvallende bruine deur, die ongeveer evenveel prijsgeeft als Daniel Křetínský (49) zelf.
Want niemand lijkt écht te weten wat de rijkste Tsjech beweegt. Hij bezit een santenkraam van bedrijven: gas, steenkool, voetbalclubs, kranten, warenhuizen, post. Aan de acquisities lijkt soms geen touw vast te knopen. Een Pools weekblad doopte hem eens ‘de Tsjechische sfinx’.
Afgelopen tijd dook zijn naam opnieuw op. Zo zou de miljardair een groter belang overwegen in de Duitse noodlijdende staalgigant Thyssenkrupp, waarvan hij al een vijfde van de aandelen bezit. Hij staat op het punt het Britse Royal Mail in handen te krijgen. Dat leidde tot ophef in het Verenigd Koninkrijk, dat een kroonjuweel in buitenlandse handen ziet verdwijnen.
Ook in Nederland doet hij van zich spreken. In 2021 kocht Křetínský zich voor 3 procent in bij PostNL. Sindsdien vergrootte hij zijn belang in het bedrijf gestaag, tot 31,4 procent in november 2023. Al maanden wordt met argusogen bekeken of hij zijn belang verder uitbreidt. Als de Tsjech dit doet, zal hij een bod moeten uitbrengen op het totale postbedrijf. Wat Křetínský precies wil met PostNL is tot nu toe onduidelijk.
Deze week kwam hij opnieuw in het nieuws, via het energiebedrijf EPNL, dat onderdeel is van zijn Tsjechische energieconcern. EPNL kocht vorig jaar in korte tijd vier gascentrales in de Rotterdamse haven. Deze week dreigde het bedrijf één daarvan, de Rijnmond 1, plotseling te sluiten.
EPNL zegt dat de financiële risico’s van de centrales, die het dus nog maar net in bezit heeft, te groot worden. Dit komt doordat gascentrales steeds meer uit de markt worden gedrukt door goedkope elektriciteit uit zon en wind. De Rijnmond 1-centrale is overigens verouderd en ging al eens failliet. Volgens bronnen in de energiemarkt zit er een kostbare revisie aan te komen.
EPNL stelt dat overheidsingrijpen nodig is om toekomstige problemen met de stroomvoorziening te voorkomen. Doordat gascentrales veel minder draaien, loont het niet langer ze allemaal overeind te houden, terwijl ze wel nodig blijven op momenten dat de zon niet schijnt en het niet waait.
De overheid moet daarom volgens EPNL alle kosten gaan betalen om gascentrales, die dan pas opstarten bij dreigende stroomtekorten, in bedrijf te houden. Hoogspanningsbeheerder Tennet waarschuwde eerder dit jaar voor stroomtekorten en riep de politiek op snel te komen met een plan om dit te voorkomen.
Die handschoen is opgepakt door minister Sophie Hermans van Klimaat en Groene Groei. Een dezer dagen zal zij haar ideeën onthullen om de Nederlandse stroomvoorziening zeker te stellen na 2030. EPNL lijkt hierop vooruit te lopen met ‘het signaal’ de centrale te willen sluiten. Als de overheid een capaciteitsmarkt begint en de Rijnmond 1 overneemt, kan de Tsjech mogelijk verdienen aan zijn investering.
Eén ding is zeker: Křetínský is uit op groei. Met succes. In minder dan tien jaar tijd werd de zakenman miljardair. Sinds september is hij de rijkste man van Tsjechië, volgens tijdschrift Euro, dat de welvaart van Tsjechische en Slowaakse zakenlui boekstaaft. Zijn vermogen steeg afgelopen jaar van 8,6 naar 15,5 miljard euro.
Tsjechië kent meerdere steenrijke individuen zoals Křetínský. Het is een overblijfsel van de wilde privatisering na het communisme, een humuslaag voor oligarchen in het Centraal-Europese land. Denk bijvoorbeeld aan populistische oud-premier Andrej Babiš, die bij de parlementsverkiezingen volgend jaar een comeback lijkt te maken.
Doorgaans zijn ze in West-Europa onbekend, tenzij ze zoals Babis de politiek in gaan. Veelal investeren deze zakenlui binnen de regio of doen ze zaken met landen ten oosten van Tsjechië, waaronder Rusland. Maar niet Křetínský. Voor zover er een lijn in de uitbreiding van zijn imperium valt te ontwaren, richt deze zich goeddeels op West-Europa.
‘Křetínský denkt op Europese schaal’, zegt politicoloog Vít Hloušek van de Masaryk Universiteit in Brno. In zijn studietijd liep hij Křetínský tegen het lijf bij een college. ‘Hij was toen al heel erg slim.’
Křetínský heeft een smaak voor ‘oude economie’, zoals postbedrijven, warenhuizen, traditionele media en fossiele industrie. Soms zijn de aandelen in deze bedrijven goedkoop omdat hun sector maar moeizaam de 21ste eeuw binnen strompelt. Kopen wanneer anderen verkopen, is het devies.
Over zijn motieven houdt hij zijn kaarten tegen de borst. Hoewel er soms passie in het spel lijkt. Zo noemt Křetínský, die enige tijd in Parijs doorbracht, zichzelf een francofiel. Na investeringen in Tsjechische media kocht hij zich in 2019 in bij dagblad Le Monde, aandelen die hij vorig jaar weer verkocht.
En hij houdt van voetbal. Křetínský is de eigenaar van Sparta Praag, bij wedstrijden is hij geregeld op de tribunes te vinden – volgens sommigen de enige plek waar de enigmatische zakenman zijn emoties de vrije loop laat. Ook is hij grootaandeelhouder van de Britse club West Ham United.
Křetínský werd in 1975 geboren in Brno, in het oosten van Tsjechië. Hij komt uit een academisch nest. Zijn vader was hoogleraar informatica aan de universiteit, zijn moeder klom na de val van het communisme op tot rechter van het Grondwettelijk Hof. Hij studeerde rechten en politicologie. In 1999, kort na zijn afstuderen, verruilde hij de advocatuur voor een functie bij de Slowaakse bank en investeringsgroep J&T. Hij beklom in rap tempo de bedrijfsladder en onderscheidde zich door zijn scherpe inzicht in strategische aankopen.
In zijn J&T-jaren legde hij contact met zakenman Patrik Tkáč, die ook bij J&T werkte, en oligarch Petr Kellner. Zij waren zijn zakenpartners en mentoren. Met Kellner, die als gevolg van de privatisering in de jaren negentig in duizelingwekkend tempo rijk werd, had Křetínský een nauwe zakelijke en persoonlijke band. Kellner was lange tijd de rijkste Tsjech maar overleed in 2019 bij een helikopterongeluk in Alaska. Křetínský heeft een relatie met diens oudste dochter Anna Kellnerová (28), een olympisch springruiter.
Křetínský staat te boek als intelligent, hardwerkend, vastberaden en opportunistisch. Hij is geslepen maar niet altijd punctueel, zei een oude zakenpartner tegen Tsjechische media. Hij zou een ‘tijdoptimist’ zijn, iemand die denkt dat hij meer tijd heeft dan de klok aangeeft. Zijn talent voor zaken is volgens de zakenpartner ‘aangeboren’. Křetínský’s woordvoerder verklaarde de rijkdom van zijn baas eens met ‘15 jaar hard werken’.
Hier zijn kanttekeningen bij te plaatsen, vanwege de kruiwagens in zijn carrière en de nauwe banden tussen het bedrijfsleven en de politiek in voormalig Tsjechoslowakije. Zijn eerste grote slag sloeg hij met fossiele brandstoffen, zijn bedrijf EPH (Energie- en Industriële Holding), waarbij oligarch Kellner hem financiële steun in de rug gaf. Dit werd het fundament van zijn zakenimperium.
In 2013 sloot hij een deal met de Slowaakse staat, door het Tsjechische medium Deník Referendum omschreven als ‘de gans met de gouden eieren’. Křetínský werd met 49 procent aandeelhouder van Eustream, dat Russisch aardgas via Slowakije transporteert. Deze vaste inkomstenstroom bood EPH een kredietwaardigheid waartegen Křetínský grote bedragen kon lenen voor nieuwe aankopen. Deze lijn trekt zich in de jaren daarna door: schulden aangaan, kopen en verder groeien.
Kritiek op Křetínský is er dan ook voldoende. In het buitenland worden zijn aankopen argwanend bekeken, zeker als het om Royal Mail gaat. Zijn avonturen in de Franse media met Le Monde leidden tot consternatie onder journalisten, die inhoudelijke beïnvloeding vreesden. Ook vanuit Tsjechië klinken waarschuwende geluiden over Křetínský.
De Tsjech dankt zijn rijkdom aan het exploiteren van een basisbehoefte (energie) waarvoor gewone Tsjechen sinds de oorlog in Oekraïne de hoofdprijs betalen. In een interview met Tsjechisch medium Britské listy schetste Radek Kubala, analist bij Re-Set, de oligarchisering en kapitaalconcentratie bij individuen als Křetínský als een hardnekkig probleem.
Zo is hun invloed op de media problematisch, zegt Kubala, alsook een gebrek aan transparantie over zakelijke belangen en de gewoonte om hun bezit onder te brengen in belastingparadijzen als Nederland en Luxemburg. Zo verplaatste Křetínský een groot deel van zijn kapitaal nadat de Tsjechische overheid vorig jaar 60 procent belasting wilde heffen op superwinsten uit energie.
Vanuit de lucratieve energiesector breidt hij al jaren verder uit, met uiteenlopende aankopen. Vooral sinds 2020: toen de coronapandemie aanvankelijk de beurskoersen deed kelderen, ging de Tsjech uit winkelen.
Met medewerking van Bard van de Weijer
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant