De rebellen in Syrië stomen op. Het land dreigt in drie stukken uiteen te vallen. De steun van Turkije en Rusland voor het huidige regime brokkelt zienderogen af. Als Homs valt, is het gedaan met Assad, is de voorspelling.
is correspondent Midden-Oosten van de Volkskrant. Hij woont in Beiroet.
De mannen kunnen het nauwelijks geloven. Met honderden tegelijk komen ze donderdagmiddag tevoorschijn uit de centrale gevangenis van de Syrische stad Hama. Sommigen barsten in huilen uit. De jaren van foltering zijn voor deze politieke gevangenen voorbij. Hun stad is zojuist bevrijd uit handen van dictator Bashar al-Assad. De poorten van de gevangenis staan wagenwijd open.
Wat iedereen jarenlang voor onmogelijk had gehouden, lijkt zich toch te voltrekken. De Assad-dynastie, sinds ruim een halve eeuw aan de macht, wankelt. Binnen zes dagen heeft het regime twee belangrijke steden verloren: eerst Aleppo, nu Hama. Onder leiding van de islamistische groepering Hayat Tahrir al-Sham (HTS, ‘Comité voor de bevrijding van Syrië’), hebben de rebellen hun territorium meer dan verdubbeld.
Wat de volgende stad moet worden, laat zich raden. ‘Homs, we komen eraan!’, schreeuwde een oppositiestrijder in een filmpje dat online circuleert. De opmars voltrekt zich razendsnel: vrijdagavond waren de rebellen opgerukt tot de poorten van Homs. De oostelijke stad Deir Ezzor is ingenomen door een overwegend Koerdische militie.
‘Als Homs valt, is het gedaan met Assad’, voorspelt Syriëkenner Fabrice Balanche (Universiteit van Lyon). Assad blijft dan achter met twee afzonderlijke rompstaatjes, hoofdstad Damascus en het kustgebied, die van elkaar zijn afgesneden. Op het zuiden hoeft hij niet te rekenen, daar rommelt het al jaren. Talloze dorpen en checkpoints zijn daar inmiddels door andere opstandelingen overlopen.
Balanche was vorige week voor veldonderzoek in het noordoosten van het land. Hij voorziet een totale ‘desintegratie’, waarbij het land in minstens drie brokstukken uiteenvalt. Eén: een fors deel onder controle van de opstandelingen. Twee: een Koerdisch noordoosten, met steun van de Amerikanen. Drie: een rompstaatje van Assad-aanhangers, veelal religieuze minderheden, voor wie de opmars van de soennitische islamisten (tot 2017 gelieerd aan Al Qaida) een nachtmerrie is.
Zover is het nog niet. Er is een aantal mogendheden die iets in te brengen hebben in Syrië, met name Turkije en Rusland. Hun ministers van Buitenlandse Zaken ontmoeten elkaar zaterdag in Doha (Qatar), evenals hun collega uit Iran. De Russische president Poetin heeft twee militaire bases in de kuststreek bij Latakia, en heeft er belang bij dat Assad overleeft. Ook voor Teheran is het bondgenootschap met het regime van levensbelang.
Maar aan Turkse kant lijkt het geduld op. De Turkse president Recep Tayyip Erdogan probeerde lange tijd de banden met Damascus te normaliseren, zodat hij – een verkiezingsbelofte – miljoenen Syrische vluchtelingen naar huis kon sturen. ‘We zeiden tegen Assad: laten we samen de toekomst van Syrië vormgeven’, verklaarde Erdogan vrijdag. ‘Helaas kregen we daar geen positief antwoord op.’ Hij voegde eraan toe te ‘hopen’ dat de opmars van de opstandelingen doorgaat, ‘natuurlijk tot aan Damascus’.
Het succes van de opstand draagt deels een Turkse handtekening. Ankara investeerde jarenlang in de banden met HTS, leverde wapens, en vestigde tientallen militaire ondersteuningspunten in het HTS-bolwerk Idlib. Aanvankelijk wilden de rebellen half oktober dit offensief al lanceren, maar daar zou de Turkse geheime dienst MIT een stokje voor hebben gestoken, hopend dat Assad tot inkeer zou komen.
Dat de rebellen daarna zo snel zouden opstomen, kon niemand zien aankomen, ook Turkije niet, zegt Ömer Özkizilcik, als analist verbonden aan denktank Atlantic Council. ‘Nu kunnen de Turken afwachten. Ze zullen hun positie bepalen op basis van wat er op het slagveld gebeurt.’
Hoever Poetin wil gaan om Assad te redden, is onduidelijk. In 2015 waren het zijn gevechtsvliegtuigen die de burgeroorlog beslechtten in het voordeel van het regime. ‘Maar ook bij hem is het geduld op’, zegt Syriëkenner Balanche. ‘Hij sluit denk ik liever een deal met Erdogan, om zijn militaire bases aan de kust veilig te stellen.’ Vrijdag riepen de Russen alle staatsburgers op het land te verlaten – een veeg teken. Er ligt al een verklaring van HTS, waarin staat dat de Russen welkom zijn in een toekomstig Syrië, mits ze zich van Assad losweken.
Die handreiking is tekenend voor het pragmatisme van HTS-leider Abu Mohammed al-Jolani. Voor de macht lijkt hij tot alles bereid. In talloze verklaringen probeert zijn beweging religieus-etnische minderheden (christenen, Alawieten, Koerden) gerust te stellen. Grote incidenten in het diverse Aleppo zijn uitgebleven. Toch is er nervositeit volop, gezien het extremisme dat HTS óók kenmerkt. De jihadisten van Islamitische Staat (IS), zeggen sceptici, begonnen ooit ook met mooie beloftes.
Andere Syriërs kunnen hun geluk niet op. ‘De blijdschap is overweldigend’, zegt de 27-jarige Syrische journalist Malik Abu Obeida vanuit Hama. In 2011 was hij een tiener toen honderdduizenden Syriërs ook al de straat opgingen in Hama. Die opstand werd toen hard neergeslagen.
Abu Obeida was er donderdag bij toen het standbeeld van Hafiz al-Assad, de vader van de huidige president, onder luid gejuich werd omvergetrokken. Het was een symbolisch moment: in 1982 liet Assad senior tienduizenden opstandelingen vermoorden in datzelfde Hama – een misdaad die voor Syriërs hetzelfde gewicht heeft als het bloedbad op Tiananmen in China. De boodschap: dit is wat er gebeurt als je je stem verheft. Het was het begin van een groot zwijgen. Een zwijgen dat nu is doorbroken.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant