In een historische uitspraak is de Belgische staat deze week veroordeeld voor de ontvoering van vijf zogeheten metissenkinderen, in de koloniale tijd geboren kinderen van Afrikaanse moeders en Belgische vaders. Jacqui Goegebeur, zelf metissenkind, strijdt al jaren voor hun erkenning. ‘Mijn hele leven hoorde ik hoe blij ik mocht zijn dat ik in België mocht opgroeien.’
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over Afrika en het Mondiale Zuiden.
Jacqui Goegebeur (68) had het niet kunnen opbrengen om naar de rechtszaal te gaan. Na haar jarenlange strijd voor de erkenning van het leed van metissen, kinderen van zwarte Afrikaanse moeders en witte Belgische vaders, was ze te murwgebeukt om het proces zelf bij te wonen. Maar maandag, vlak voordat ze de deur uitging van haar huis in Gent, hoorde ze het nieuws waarop ze al niet meer had gehoopt.
Het Brusselse hof van beroep veroordeelde de Belgische staat voor ‘de ontvoering’ van vijf Congolese kinderen. Ook al gebeurde dit in de koloniale tijd, de staat had ‘misdaden tegen de menselijkheid’ begaan toen het deze kinderen bij hun moeders weghaalde, oordeelde het hof.
Het is in veel opzichten een historische uitspraak. Waar een eerdere rechtbank de zaak als verjaard bestempelde, houden deze Brusselse rechters de staat wél verantwoordelijk voor zijn misdaden in de koloniale gebieden, die België van 1908 tot 1962 bestuurde.
Het is voor zover bekend de eerste uitspraak in zijn soort in heel Europa. De vijf Congolese kinderen, inmiddels vrouwen, krijgen een schadevergoeding. Hoe hoog is nog onbekend. Maar de uitspraak is vooral bijzonder omdat de Belgische staat formeel aansprakelijk wordt gesteld voor het leed van de metissen, een groep die in België lang over het hoofd is gezien.
De geschiedenis van de metissen laat zich goed vertellen aan de hand van het tragische levensverhaal van Goegebeur. Ze werd in 1956 geboren in Rwanda, uit het huwelijk van haar Rwandese moeder en haar Belgische vader. Rwanda stond toen nog onder Belgisch mandaat. Het was geen kolonie, zoals Belgisch Congo, maar werd wel vanuit Belgisch Congo bestuurd. Hetzelfde gold voor buurland Burundi.
Hoewel Goegebeurs ouders getrouwd waren, werd ze als kind van een witte vader en zwarte moeder als ‘onwettig’ en als ‘kind van zonde’ gezien, zeker toen haar vader vlak na haar geboorte overleed. Zodra ze zindelijk was, werd ze tegen de wil van haar moeder meegenomen naar een internaat, samen met haar broer en zus. Meer dan driehonderd kinderen in Rwanda werden zo van hun moeders gescheiden. Om hoeveel kinderen het in de andere koloniale gebieden gaat, is onbekend.
Het leven van deze metissenkinderen nam een tweede dramatische wending, toen de inwoners van Belgisch Congo zich in 1960 onverwachts vrijmaakten van de koloniale heerschappij. De missionarissen die de weeshuizen runden, vertrokken halsoverkop uit wat nu de Democratische Republiek Congo heet. De metissenkinderen, soms pas 5 of 6 jaar oud, werden alleen achtergelaten, zonder bescherming. Sommigen vonden hun ouders nooit meer.
De kinderen in Rwanda werden bij wijze van humanitaire actie overgevlogen naar België. Vervolgens werden ze in een pleeggezin of weeshuis geplaatst. In België, maar soms ook in het buitenland.
Zo kon het gebeuren dat Goegebeur als driejarig meisje in een Vlaams pleeggezin terechtkwam. Haar zus werd bij een andere Belgische familie geplaatst, haar broer kwam in Denemarken terecht. ‘Ik herinner me van die tijd dat ik zo overstuur was dat ze een tijdje een ander Rwandees meisje op me lieten passen.’ Congolese metissen, zoals de vijf vrouwen die maandag de rechtszaak wonnen, kregen nooit een Belgisch paspoort, ondanks hun Belgische vaders. Deze vijf vrouwen belandden via een huwelijk alsnog in België.
Goegebeur kreeg vanaf haar 14de interesse in haar afkomst. ‘Maar altijd als je ernaar informeerde, werd je verteld dat je beter niet kon zoeken’, zegt ze. ‘Of ze zeiden dat je moeder vast een vrouw van lichte zeden was geweest.’ Met haar pleegouders kreeg ze nooit goed contact. Pas toen ze op haar 21ste toegang kreeg tot de erfenis van haar vader, keerde ze voor het eerst terug naar haar geboorteland Rwanda.
Achteraf was het geen goede ervaring. Het kostte weken om haar moeder te vinden, en toen ze haar eenmaal zag, was het moeilijk communiceren. ‘Ik had in mijn hoofd dat ze Frans zou spreken, maar dat deed ze niet.’ De tolk die ze erbij haalde, leek bovendien bewust een wig te drijven tussen moeder en dochter. ‘Het had een mooi moment moeten zijn, maar ik was er niet klaar voor, denk ik.’ Een herkansing kreeg ze niet: haar moeder werd vermoord tijdens de Rwandese genocide, in 1994.
Om met lotgenoten in contact te komen, richtte Goegebeur vijftien jaar geleden de vereniging Metis van België op. ‘Ik had weleens iemand op straat gezien waarvan ik vermoedde dat diegene ook metis was, maar dan sprak je elkaar nooit aan’, zegt ze. ‘Dat was toch een beetje een taboe’. Dankzij de feesten en etentjes die ze organiseerde, leerde ze verhalen van andere metissen kennen. ‘Ik heb nog geluk gehad als je het met anderen vergelijkt.’
De oprichting van de vereniging was ook het begin van de strijd voor erkenning en de nodige hulp. Metissen hadden bijvoorbeeld niet allemaal een kloppende geboorteakte. Dankzij kunstprojecten en documentaires bereikte hun verhaal een groter publiek. In 2018 bood de toenmalige Belgische premier Charles Michel namens de staat excuses aan voor de gedwongen ontvoeringen en segregatie van de metissen.
Tegelijkertijd waren de excuses nog geen schuldbekentenis, zegt Goegebeur. Maar de uitspraak van het hof kent de staat nu wel formeel schuld toe. Wat dat voor andere metissenkinderen betekent, weet ze nog niet. ‘We zijn nog te perplex om na te denken over een groepsaanklacht.’ Maar de uitspraak treft haar diep. ‘Mijn hele leven hoorde ik hoe blij ik mocht zijn dat ik in België mocht opgroeien. Maar ik hoef niet dankbaar te zijn. Vanaf nu is het geen schande meer wat ons is aangedaan, het is een misdaad.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant