De Volkskrant publiceerde een serie ingezonden brieven die gemaakt zijn met behulp van AI, zo ontdekte onderzoeksjournalist Peter Olsthoorn. Hij vindt het hoog tijd voor een debat hierover: misschien moeten alleen experts nog een podium krijgen in de krant?
Menig journalist moest afgelopen weekend gniffelen bij het kritische oordeel van NRC-ombudsman Arjen Fortuin over een brief waarin ene Bobby Hazeleger zich verweert tegen het maken van kunst door AI. Opvallend was de eloquente tekst, ongewoon voor ingezonden brieven. Na plaatsing ontving NRC twee reacties dat de brief met ChatGPT geproduceerd was. De twee afzenders bleken alter ego’s van Hazeleger te zijn, die zelf wél een ‘echte’ identiteit had, al was de krant aanvankelijk vergeten om dat te controleren.
Natuurlijk moest ik lachen. Maar ook kwam de vraag op: ChatGPT bestaat al twee jaar, hoe vaak zal dit programma zijn ingezet om toegang te krijgen tot opiniepagina’s? Eerder werd het AD geconfronteerd met AI-brieven van Alexander Klöpping, maar onder een valse naam.
Over de auteur
Peter Olsthoorn is freelance onderzoeksjournalist.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Toevallig valt mijn oog vervolgens op de brievenrubriek in de Volkskrant van zaterdag. De brief van de dag heeft als titel ‘Conformisme’, en begint met deze zin: ‘De jongeren van nu zijn geen pioniers van vrijheid, maar bewakers van een digitale moraal, gevangen in een zelfgebouwd panopticum. Het internet, ooit een utopie van grenzeloos experimenteren, is verworden tot een markt van normen en nostalgie.’
Zo volgen er nog vier alinea’s in een prachtige stijl die opvallend is voor de opiniepagina’s, ondertekend met ‘Danny Schram, Den Haag’. Mijn alarmbellen gaan rinkelen: zou ook hier AI aan het werk zijn? Ik vraag techjournalist Laurens Verhagen, die voor de Volkskrant over AI schrijft, naar zijn mening. Ook hij vindt de brief verdacht veel op een AI-brouwsel lijken, maar het is volgens hem lastig om dat met honderd procent zekerheid aan te tonen. Een tooltje dat Verhagen hiervoor gebruikt slaat niet aan op de brief.
Ik houd mijn bedenkingen. Na wat zoekslagen blijkt Schram meerdere brieven gepubliceerd te hebben die opvallen door hun retorische stijl, over uiteenlopende onderwerpen. Op 1 november en 5 november over de Amerikaanse verkiezingen: ‘Luisteren zonder verandering is stilstand, en in Washington is stilstand vaak precies waar men op inzet.’ Op 20 oktober is Schram kenner van de arbeidsmarkt en vroegpensioen, op 18 oktober reageert hij op genderstatistieken van het CBS. Op 20 september schrijft hij over kinderopvoeding, opnieuw krachtig geformuleerd.
Opmerkelijk is dat hij in 2024 ook regelmatig toegang krijgt tot de opiniepagina’s van NRC, met acht gepubliceerde brieven tussen 18 maart en 5 november, over uiteenlopende onderwerpen als slavernijverleden, ‘domrechts’, klimaat en zomertijd. Maar zou Danny Schram echt bestaan?
Na enig speurwerk blijkt dat tóch het geval te zijn. Schram is werkzaam in de publieke sector en schrijft zijn brieven op persoonlijke titel. Vanaf een vakantieadres op Bali bevestigt hij dat hij AI heeft gebruikt: ‘Ik heb het ingezet als ondersteuning, om mijn ideeën duidelijker en beter geformuleerd op papier te krijgen. Ik zie AI als een tool die me helpt mijn eigen inzichten en standpunten te verwoorden, niet als iets dat mijn stem vervangt.’
Hij is verbaasd vragen hierover te krijgen: ‘Iedereen doet dit toch? AI is algemeen geaccepteerd. En ingezonden brieven zijn opinies van lezers, geen wetenschappelijke publicaties.’ Naast kennis van cultuurfilosofie, dankzij een studie aan de Open Universiteit, zet hij AI in. ‘Ik gebruik de opgedane kennis van filosofen ook voor mijn brieven’, licht hij toe.
Toch roept dit een pijnlijke vraag op: waarom hebben de ervaren redacties van NRC en de Volkskrant dit zelf niet opgemerkt? Waarom krijgen lezers die niet aantoonbaar over relevante kennis beschikken over zeer uiteenlopende onderwerpen, zo eenvoudig toegang tot de brievenrubriek? Het antwoord is in mijn ogen duidelijk: vanwege de uitstekende stijl van schrijven, waardoor de redacties kennelijk de inhoud zonder argwaan lieten passeren. Zowel de teksten van Hazeleger als die van Schram vormen een boeiende mix van filosofie en AI.
In de Volkskrant-code staat van alles over stringente controle van bronnen en de begrenzing van anonimiteit. Wie een opiniestuk instuurt krijgt de vraag om bronnen aan te leveren, maar bij ingezonden brieven is die eis er niet. Ook heeft de Volkskrant recent strenge regels doorgevoerd voor het gebruik van ChatGPT en andere AI bij redactionele artikelen. Dat is toegestaan als hulpmiddel ‘voor eindredactie en onderzoek’, maar alle informatie moet gecheckt zijn en in een eigen formulering, met verantwoording aan de lezer, worden gepubliceerd.
Deze ontwikkelingen hebben zonder meer een positief aspect: voor mensen die graag zouden willen reageren, maar niet goed kunnen formuleren, is AI een welkome drempelverlaging. Net zoals het internet en later sociale media bijdroegen aan democratisering, in de zin van toegang tot kennis en debat, doet AI dit ook. Maar wanneer loopt het uit de hand, en hoe wapent de wereld zich hiertegen?
Je kunt ChatGPT-checkers gebruiken, zoals GPTzero.me, die proberen te bepalen in hoeverre een tekst ‘menselijk’ is. Wetenschappelijke publicaties die te duchten hebben van met AI gegenereerde inzendingen, proberen dit te doen. Echter, de slimme schrijver past zijn stuk zelf voldoende aan en dan is AI ‘enkel’ een hulpmiddel.
Wat is het gevolg hiervan voor opinie in kranten? In positieve zin: er komen dankzij de hulp van AI beter geformuleerde brieven en opinies binnen. Maar waar ligt de grens van het gebruik van citaten van derden, zoals filosofen, zonder bronvermelding? En van het gebruik van stijlbloempjes? Worden opiniepagina’s straks gevuld met AI(-plagiaat) in de vorm van de fraaiste poëzie, om meningen kenbaar te maken?
Dit zijn bij uitstek vragen aan de opinie- en hoofdredactie van de Volkskrant. Je zou als regel kunnen hanteren dat bijdragen louter nog van geïdentificeerde experts op betreffend gebied welkom zijn. Voor opinies geldt dat in menig geval reeds, voor korte reacties nog niet. Echter, zo’n maatregel druist in tegen de wens om lezers een podium te geven. Anderzijds, reacties van lezers staan in overvloed op sociale media.
Misschien kan de Volkskrant, behalve de lezers, een aantal AI-programma’s vragen hoe zij erover denken en de fraaiste antwoorden publiceren?
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant