De Volkskrant sprak de Amerikaanse regisseur Francis Ford Coppola over zijn spektakelstuk Megalopolis, waaraan hij al in de jaren zeventig was begonnen. ‘Ik maak films die pas jaren later ineens relevanter zijn.’
is filmredacteur van de Volkskrant.
Francis Ford Coppola aan de telefoon, vanuit Londen. De 85-jarige Amerikaanse filmmaker klinkt monter, hartelijk. ‘Wat wil je weten? Welke vragen kan ik beantwoorden? Ik zal mijn best doen!’
Eerst wil hij het over Nederland hebben, het land waar zijn echtgenote Eleanor – ze overleed eerder dit jaar – als 16-jarige ooit verbleef. ‘Ze werkte als babysitter voor een familie in Amersfoort. Ik kan de naam niet goed uitspreken. Schutte was het, zoiets.’
Ook op hem was Nederland van invloed: ‘Vooral vanwege de innovatieve concepten. Zoals die keer dat ze iedereen gratis fietsen wilden geven (het wittefietsenplan van de provo-beweging, red.). Het is de geest achter dat soort ideeën, die ik bewonder.’
In de jaren zeventig, tijdens de opnamen van Apocalypse Now, had Coppola een Nederlandse setfotograaf in dienst, Chas Gerretsen, die écht als fotograaf in Vietnam had gewerkt en als inspiratie diende voor Dennis Hopper, bij diens rol als doorgedraaide oorlogsfotograaf. ‘Ik kan me Chas zo voor de geest halen. Aardige man. En een voortreffelijk fotograaf. Leeft hij nog? O, dat is mooi.’
Coppola bracht een aantal jaar geleden nog een periode door in Amsterdam. ‘Om te werken aan het script van Megalopolis. En dan ’s avonds een rijsttafel in een van de restaurants.’
Megalopolis, zijn 23ste speelfilm, is vanaf deze week te zien in de Nederlandse bioscoop. In de sciencefictionachtige fabel ligt de met bovennatuurlijke gaven gezegende architect Cesar Catilina (Adam Driver) in de clinch met de burgemeester van New York (Giancarlo Esposito). Ook is er een sliert uitbundig feestende familieleden, aangevoerd door de jaloerse neef Clodio (Shia LaBeouf).
Het verhaal stut losjes op de coup van de Romeinse patriciër Catilina, die rond 65 voor Christus een greep deed naar de macht. In het wonderlijk vertakte epos, propvol ideeën en ongebruikelijke wendingen, vat Coppola zijn kijk op de mens en de maatschappij, als een soort traktaat: over de dunne lijn tussen kunstenaarschap en alleenheerschappij gaat het. En de (mogelijke) val van de democratie.
Is Megalopolis uw waarschuwing aan de mensheid?
‘Het is meer dan dat, maar jawel: het is óók een waarschuwing. We leven op een prachtige planeet, alleen maken we steeds dezelfde fouten. De kinderen die nu elke dag sterven, de ellende die de wereld in zijn greep houdt: het is allemaal zo onnodig. Als overgrootvader – dat ben ik inmiddels – is het mijn wens dat we het menselijk genie inzetten om oplossingen te vinden. Oplossingen voor alles wat nu zo veel pijn en ellende veroorzaakt. Heb jij kinderen? O, hoe mooi! Nou, ik hoop dat ze lang zullen leven in een prachtige wereld. Dat wil ik meer dan wat dan ook.’
In uw film kan de architect de tijd stopzetten. Is dat een ultiem artistiek doel?
‘Kijk naar de eerste afbeelding van een gazelle, geschilderd in een grot, duizenden jaren geleden. Dat was al een poging de tijd stil te zetten. Kunst manipuleert de tijd, beweegt de tijd, of drukt de tijd uit. Muziek is niks meer dan gestructureerde tijd. We kozen ervoor te leven mét tijd, door de dag en nacht te meten in intervallen. Maar als je pijn lijdt, voelt het alsof de tijd zich rekt. En als je iets verrukkelijks meemaakt, is het vlug voorbij. Dus tijd is ook perceptie, iets waarop wij invloed kunnen uitoefenen. ’
Al in 1978 schreef de filmmaker een eerste aantekening over Megalopolis in zijn notitieboekje, waarna hij zijn ideeën uitbroedde in talloze scriptversies. Toen de Hollywoodstudio’s de poorten potdicht hielden, besloot Coppola het benodigde budget van 120 miljoen dollar geheel zelf te financieren. Hij verkocht daartoe een deel van zijn wijngaarden in Californië, waar hij ooit een eerste lap grond kocht van de opbrengsten van The Godfather. Armlastig is de cineast daarmee nog niet: hij behield zijn top-wijnen. Ook bezit Coppola nog een vakantieoord in Belize en enkele tophotels in Italië.
U betaalde zelf ooit ook voor de opnamen van Apocalypse Now, omdat de studio’s geen geld in zo’n Vietnamfilm wilden steken.
‘Ik dacht dat ze me wel een kans zouden geven, vanwege al het succes en het geld dat ze hadden verdiend aan de eerste twee Godfather-films. Maar geen van mijn ideeën beviel ze. Ik stelde zelfs voor om een film te maken van Pirandello’s Zes personages op zoek naar een auteur (het absurdistische toneelstuk uit 1921, red.). Ben je helemaal gek geworden, was de reactie.’
Het idee voor Megalopolis kwam veertig jaar geleden al in u op, toch lijkt de film bedoeld voor deze tijd.
‘We krijgen misschien niet altijd het talent dat we wensen, maar ieder van ons krijgt wel een talent. En een van mijn capaciteiten, zo lijkt het althans, is dat ik films maak die pas later – vaak zo’n tien of vijftien jaar – ineens relevanter zijn. Zoals toen ik The Conversation maakte. Die film ging over afluisteren, terwijl niemand toen wist wat dat was. En plots, tien of twaalf jaar later, was er Watergate en wist iederéén het.’
Coppola, geboren in Detroit in 1939, was een spil van de Amerikaanse New Hollywoodcinema van de jaren zeventig. De voorman van het tot ‘movie brats’ gedoopte clubje Amerikaanse regisseurs (onder wie Martin Scorsese, George Lucas, John Milius) dat als eerste generatie van de filmschool rolde, om Hollywood te veroveren.
Vijfvoudig Oscarwinnaar, enkel de op persoonlijke titel gewonnen beeldjes meegeteld: Patton (beste script), The Godfather (idem), The Godfather II (beste film, regie en script). Tevens winnaar van twee Gouden Palmen in Cannes, voor The Conversation en Apocalypse Now.
Een filmmaker ook over wie een schat aan secundair materiaal beschikbaar is. Van het setverslag Filmmaker van toenmalige protegé George Lucas over de opnamen van The Rain People (1969) tot de door Coppola’s echtgenote Eleanor gefilmde documentaire Hearts of Darkness (1991), over de door allerlei rampspoed (waaronder een tyfoon) getroffen opnamen van Apocalypse Now.
Alles waarvan een filmmaker kan dromen, had u op uw 35ste al voor elkaar. Was dat succes bevrijdend?
‘Nee, zo voelde het niet. Ik wilde het soort talent bezitten om zelf originele films te schrijven. En veel van mijn succes, toen ik jonger was, werd geassocieerd met The Godfather, een film die gebaseerd was op een boek. Ik laat bij mijn films altijd de naam van de schrijver van het boek bóven de titel vermelden. Dat is het privilege van de schrijver van het oorspronkelijke materiaal.
‘Bij The Conversation was ik dat zelf, maar niet bij The Godfather. En Apocalypse Now was naar een geweldig script van mijn vriend en collega John Milius, dat hij had gemaakt op basis van het boek van Joseph Conrad.
‘Toen ik jonger was, droomde ik ervan om iemand te zijn die zelf films kon schrijven, in plaats van bewerkingen van toneelstukken of ander literair materiaal. Nu ik wat ouder ben, voel ik me dankbaar voor welke gave ik dan ook bezit, of dat nou het schrijven is, of regisseren. Dat je een film kúnt maken is al zo’n voorrecht.’
Toen ik The Path to Paradise las (biografie van Coppola uit 2023) keek ik ervan op hoe vaak u bankroet ging, of bijna bankroet. U nam als investeerder in uw eigen films en filmbedrijf enorme risico’s.
‘En zoals je waarschijnlijk ook wel weet, kom ik niet uit een rijke familie. We waren soms zeer arm. Maar op een of andere manier realiseerde ik me al vroeg dat geld niet het belangrijkste is in het leven. Dat een goede vriend meer waard is dan welk papiertje dan ook.’
Een van de keren dat Coppola bijna failliet ging, toen zijn Las Vegas film One From the Heart (1981) flopte, bood vriend en collega Lucas aan om garant te staan met zijn Star Wars-kapitaal. ‘Dus als je me vraagt: wil je een miljard dollar? Nou, ik heb liever een miljard vrienden. Ik heb me nooit zo druk gemaakt om geld. Ik ging ervan uit dat je, zolang je maar verbeelding had en goede vrienden, altijd wel iets moois kon verzinnen.’
Ik las dat u zich ooit onder uw bed verstopte vanwege de eerste reacties op The Godfather II. Iets wat bijna onvoorstelbaar is, gezien de reputatie van die film.
‘Ze haatten hem toentertijd. Ze dachten dat er slecht in geacteerd werd. Als mensen niet geraakt worden door een film, is er vaak iets met die film waardoor de illusie niet voor ze werkt. In het geval van The Godfather II waren dat de tijdsprongen, van het verleden naar de toekomst: in die eerste versie zaten ze om de tien minuten. Dat bleek te kort.
‘Nadat er een voorvertoning in San Francisco was geweest, hadden we nog vier dagen over voor de volgende testvoorstelling. In die tijd hebben de editors op mijn verzoek 120 wijzigingen doorgevoerd, waardoor je in Godfather II steeds twintig minuten in het heden óf het verleden verkeert. En toen viel de film plots wonderbaarlijk goed bij het publiek. O, zeiden ze, wat wordt er geweldig in geacteerd! Maar dat acteren was precies hetzelfde. Het was enkel de illusie die niet werkte.
‘Nu zijn er mensen die over Megalopolis zeggen: o, dit is de slechtste film ooit gemaakt. Het is gewoon iets anders dan ze gewend zijn. Zodra ze er eenmaal wat meer aan gewend zijn, wordt de ervaring van het kijken ook veel aangenamer. Dat is exact hoe het ging met Apocalypse Now.’
Nog voor de wereldpremière in Cannes, afgelopen mei, vond er in de Verenigde Staten een besloten vertoning plaats van Megalopolis, waar enkele studiobonzen na afloop verbijsterd naar buiten liepen en de film omschreven als ‘onmogelijk te marketen’.
Ook was er gedoe vanwege een artikel in de Britse krant The Guardian: ontslagen crewleden spraken (anoniem) over de ‘chaos’ op de set. In het Amerikaanse vakblad Variety werd Coppola’s manier van regisseren ‘onprofessioneel’ genoemd en klaagde een vrouwelijke figurant dat de regisseur haar tijdens een feestscène ongevraagd een kus op haar wang zou hebben gegeven. Afgelopen september werd bekend dat Coppola het filmblad aanklaagt voor laster.
‘Ik wil daar geen woorden aan vuilmaken’, zegt hij. ‘Het is clickbait. De rechtszaak zal voor zich zal spreken, verwacht ik. Mensen schrijven dat soort artikelen omdat ze weten dat mensen erop zullen klikken: armoeiige journalistiek, in een tijd waarin de journalistiek het moeilijk heeft. Net als de filmindustrie, die heeft het óók moeilijk.’
U werkte voor Megalopolis ook met Shia LaBeouf. Een uitstekend acteur, maar niet altijd makkelijk in de omgang. Denkt u dat iemand zoals hij, of Marlon Brando en Dennis Hopper, op de set moeilijk móét doen om tot grote hoogte te stijgen?
‘Brando was nooit moeilijk om mee te werken. In de basis was hij zelfs het makkelijkst: hij wist precies wat hij wilde doen. Maar het werken met Shia LaBeouf lijkt wel iets op dat met Dennis Hopper. Instinctief gaan ze tegen alles in, waardoor er spanning ontstaat. En het acteerwerk dat ze doen, vormt dan een soort reactie óp die spanning. Wat Shia doet, en wat Dennis deed, is heel waarachtig: ze laten zich voeden door frictie die ze eerst zelf opwekken.’
Je moet zo graag willen filmen dat je bereid bent iemand ervoor te vermoorden, zei u ooit.
‘Dat is wel wat extreem. Ik geloof niet dat ik ervoor zou moorden, maar de drang om een film te maken werkt wel als een verslaving. Kunst maak je omdat je wel móét. Het is een noodzaak. Net als ademen, of eten.’
Voelt u zich nog thuis in Hollywood?
‘Nou, ze willen me niet meer. En misschien is de reactie dan, als iemand niets meer met je te maken wilt hebben, dat jij dan óók niets meer met hen te maken wilt hebben. Maar uiteraard ben ik Hollywood dankbaar: ik zou niet bestaan als ze me daar niet ooit een eerste kans hadden gegeven.
‘De films die ze er nu maken, doen denken aan fastfood. Het is als bij McDonald’s, waar ze je zo veel mogelijk hamburgers willen laten eten. Films zonder risico, die voorzien in een bepaald soort behoefte, maar waarbij de belangrijkste opdracht eruit bestaat dat er genoeg geld wordt verdiend om schulden af te lossen. Ik geef daar niks om. Ik ben er altijd van uitgegaan dat ik die schulden wel zal afbetalen, op een of andere manier. Maar nooit door een film te maken waar ik niet van hou.’
Identificeerde u zich, van alle personages in uw films, het meest met Michael Corleone?
‘Nee, maar het was wel zo dat ik Michael Corleone móést zijn tijdens de opnamen van The Godfather, omdat ik steeds op het punt stond om te worden ontslagen door de studio. Dus ik moest in alles zeer machiavelliaans zijn.
‘En toen ik later Apocalypse Now maakte, was het nog extremer: toen moest ik zelf megalomaan worden, iemand als Brando’s personage kolonel Kurtz. Bij deze film was ik meer als Cesar, de architect. Hij is een Prometheus-achtig personage. Prometheus was de Titaan die het vuur stal van de goden, om het aan de mens te geven. Dat is wie ik graag zou willen zijn: iemand die de mensheid eraan herinnert dat we groots zijn.’
Megalopolis is opgedragen aan uw echtgenote Eleanor. Hoe gaat u om met het verlies?
‘Er is een advies van Marcus Aurelius: hij schreef dat als je iemand verliest van wie je houdt, je die persoon moet proberen te eren door meer te zijn zoals die persoon. Eleanor was altijd heel aardig. Als iemand ziek was, of eenzaam, ging zij altijd op bezoek, al was het maar om iemands hand vast te houden. Zelf was ik daar nooit zo goed in, dus nu probeer ik er beter in te worden. En zo blijft ze ook deel van mij, hoop ik.’
Terwijl u bezig was met filmen, nam uw dochter Sofia haar Presley-drama Priscilla op. Geeft u elkaar advies?
‘Toen ze jonger was deed ik dat wat meer. Nu ben ik benieuwd naar háár advies. Weet je waarom iedereen in mijn familie wel iets kunstzinnigs is gaan doen? Omdat we in de zomers vaak met elkaar eenakters speelden, of liedjes schreven. Ook met alle neven en nichten (onder wie acteurs Nicolas Cage en Jason Schwartzman). Een soort familieworkshops, al gingen we ook gewoon zwemmen en vissen, hoor.’
Gaat u nog meer films maken?
‘Nu eerst een zeer goedkope. En dan, als ik nog een paar jaar te leven heb, nog één laatste, omvangrijk en ambitieus project. Mocht dat niet lukken, dan wil ik bij de aftiteling van wat dan wél mijn laatste film is, alle titels noemen die ik nog had willen maken.’
Gelooft u dat er ooit weer zo’n groep zal opstaan als de Amerikaanse filmers in de jaren zeventig?
‘Wij hadden een unieke kijk, omdat we opgroeiden met al die geniale Hollywoodregisseurs als George Stevens, John Huston, William Wyler en Lewis Milestone. Terwijl we tegelijkertijd óók het werk van de grote Japanse regisseurs zagen, de neorealistische Italiaanse regisseurs, de Franse nouvelle vague, of Ingmar Bergman. Dus wij waren, als eerste generatie, gevormd door Hollywoodfilms én de wereldcinema.
‘En juist op dat moment wist Hollywood niet meer hoe het verder moest. Wij wisten dat wel. Wij wilden films maken zoals William Wyler én zoals Akira Kurosawa. Maar weet je, zoiets zal weer gebeuren. Het gebeurt nu al. Kijk naar al die fantastische regisseurs uit Mexico. Kijk naar alle geweldige vrouwelijke regisseurs die nu opkomen. Wie weet waar de volgende groep opstaat? Misschien wel in Nederland.’
Dat zou wat zijn.
‘Het is volkomen mogelijk.’
De Coppola-familie stamt oorspronkelijk uit het zuiden van Italië. Migrantenzoon en componist-fluitist Carmine Coppola, die bijdroeg aan de Godfather-muziek, kreeg drie kinderen: August Coppola (de vader van Nicolas Cage), Francis Ford Coppola (vader van de in 1986 verongelukte Gian-Carlo Coppola, producent Roman Coppola en filmmaker Sofia Coppola) en Talia Shire (acterende moeder van acteur Jason Schwartzman en regisseur Robert Coppola Schwartzman). Ook de volgende generatie Coppola’s is actief in het vak: Gian-Carla Coppola (dochter van Gian-Carlo) is regisseur. En Sofia’s 18-jarige dochter Romy Mars speelt een mini-rolletje als reporter in Megalopolis.
Filmografie Francis Ford Coppola:
Dementia 13 (1963), You’re a Big Boy Now (1966), Finian’s Rainbow (1968), The Rain People (1969), The Godfather (1972), , The Conversation (1974),The Godfather II (1974) Apocalypse Now (1979), One From the Heart (1982), The Outsiders (1983), Rumble Fish (1983), The Cotton Club (1984), Peggy Sue Got Married (1986), Gardens of Stone (1987), Tucker: The Man and his Dream (1988), The Godfather III (1990), Bram Stoker’s Dracula (1992), Jack (1996), The Rainmaker (1997), Youth Without Youth (2007), Tetro (2009), Twixt (2011), Megalopolis (2024)
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant