Met het vertrek van wethouder Lot van Hooijdonk verliest Utrecht een markante wethouder. Fans zien haar als een daadkrachtige visionair, tegenstanders als een koppige drammer. Woensdag is haar laatste werkdag.
is regioverslaggever van de Volkskrant in de provincies Utrecht en Flevoland.
Alleen als het echt niet anders kon, als ze bij wijze van spreken gelijktijdig met een minister moest praten én bij een raadsvergadering moest zijn, alleen dan stapte Lot van Hooijdonk in een auto. Maar altijd met tegenzin, want het liefst ging de Utrechtse wethouder overal met de fiets naartoe, of met het openbaar vervoer.
Geregeld arriveerde ze met haar ov-fiets bij een gebouw waar alleen maar grote Mercedessen en Volvo’s voor de deur stonden, zegt bestuursadviseur Maarten Treep, die sinds 2020 met haar samenwerkte.
‘En soms kwam ze als een verzopen kat binnen in een zaaltje met andere bestuurders, omdat ze door een bui naar Zeist of Baarn was komen fietsen. Dat vond ik wel mooi, ze is heel principieel. En niet alleen op papier.’
Vorige maand kondigde de 46-jarige Van Hooijdonk haar afscheid aan. ‘Ik merk dat de pijp niet vol genoeg meer is en de rek eruit begint te raken’, schreef ze in haar ontslagbrief aan de burgemeester en de gemeenteraad. ‘Ik denk daarom dat de gemeente Utrecht beter gediend is bij een wethouder die met frisse energie mijn mooie portefeuilles ter hand kan nemen.’
Per 5 december stopt ze na ruim tien jaar met ‘de mooiste hondenbaan’ die er is. ‘Een keertje vaker sporten of een mooi boek lezen en wat minder stukken doorploegen is een aanlokkelijk perspectief’, schreef ze. Wat ze hierna gaat doen, weet ze nog niet.
Met de brief luidde ze het einde van een tijdperk in, want met het vertrek van Van Hooijdonk (GroenLinks) verliest Utrecht een van de markantste lokale bestuurders van Nederland, een bestuurder die wist wat ze wilde, die hard werkte en een stevig groen stempel op de stad drukte. Welke erfenis laat ze achter? En waarom riep ze zoveel weerstand op?
Kleurloos was Lot van Hooijdonk nooit, letterlijk en figuurlijk. Dat bleek al in 2014, toen ze zonder enige bestuurlijke ervaring aantrad als wethouder. Op een foto van het nieuwe college zit ze tussen zes gestropdaste mannen in donkere pakken. Zelf draagt ze een knalrood pak en dito laarzen. Als enige heeft ze een brede lach op het gezicht.
Ook haar werk bleef niet onopgemerkt. Zo verkoos het tijdschrift Binnenlands Bestuur haar in 2016 tot beste jonge bestuurder van Nederland. ‘Ze weet moeiteloos tot de kern van de zaak te komen’, schreef de jury. ‘Ze is in staat groene idealen om te zetten in concrete acties. Deze vertaalslag van ideologie naar actie maakt dat Utrecht steeds meer fietsgericht en minder vervuilend wordt.’ De jury oordeelde bovendien dat ze in haar zoektocht naar een duurzaam Utrecht ‘geliefd bij vriend en vijand’ was.
Dat dit laatste niet de hele waarheid was, bleek uit de reacties die destijds verschenen onder een interview met Van Hooijdonk op de website van het tijdschrift. ‘Is dit een grap?’, vroeg een lezer zich af. ‘Echt ongelofelijk’, schreef een ander, ‘deze dame laat de hele stad vastlopen.’ Een derde noemde haar ‘wereldvreemd’. Een jaar later kreeg ze de prijs opnieuw.
Deze cocktail van lof en afkeer is kenmerkend voor het wethouderschap van Van Hooijdonk, dat altijd klotste en nooit kabbelde. Ze werd door de jaren heen bejubeld en verguisd. ‘Je bent groot fan’, zegt Dimitri Gilissen, oud-fractievoorzitter van de Utrechtse VVD, ‘of je hebt een ontzettende hekel aan haar.’
Utrecht heeft grote veranderingen ondergaan in de jaren dat Van Hooijdonk aan de knoppen zat. Zo verbreedde ze de stoepen en rolde door de hele stad rode fietspaden uit. ‘Er zijn weinig GroenLinks-wethouders die zoveel asfalt hebben gelegd’, zegt Gilissen. ‘De rodeasfaltdoctrine’ noemt hij het.
En er was meer. Onder Van Hooijdonk verbande Utrecht als eerste Nederlandse stad oude dieselauto’s uit het centrum. Overal zijn laadpalen, deelauto’s en deelbakfietsen beschikbaar. En er kwam een plan om Overvecht-Noord als een van de eerste Nederlandse wijken van het aardgas te halen.
‘Ze had altijd een duidelijke agenda’, zegt bestuursadviseur Treep. ‘Ze wilde dit stukje van de wereld een stukje beter, groener en eerlijker maken. Dan had ze natuurlijk ook elke week op de A12 kunnen gaan zitten met Extinction Rebellion, maar dit past beter bij haar. Ze vertaalde haar droom naar concrete stappen. Ze wilde een steentje bijdragen. Daarbij bleef ze altijd koersvast.’
In haar ontslagbrief schrijft Van Hooijdonk dat ze er trots op is dat Utrecht internationaal wordt gezien als fietshoofdstad, dat het aantal verkeersslachtoffers ‘tegen de stijgende landelijke trend in’ is afgenomen en dat nieuwe stadswijken ‘grensverleggend autoluw’ worden aangelegd ‘met een buitenruimte van hoge kwaliteit en dagelijkse voorzieningen op tien minuten lopen of fietsen’.
D66-wethouder Eelco Eerenberg, die vanaf 2019 met Van Hooijdonk in het college zat, zegt dat Utrecht door haar inspanningen ‘een groenere en gezondere stad’ is geworden. Hij prijst daarbij vooral haar gedrevenheid. ‘Ze wil een onderwerp helemaal in de vingers hebben voordat ze erover meepraat. Daarom leest ze echt alles. Lot is geen politicus die zich er een beetje doorheen probeert te bluffen. Ze weet altijd hoe het zit.’
Marc van Rossum du Chattel is kritischer op de prestaties van Van Hooijdonk. Namens RTV Utrecht volgt hij al jaren de gemeenteraad, waar hij van dichtbij zag hoe Van Hooijdonk opereerde. Hij typeert haar als ‘een effectieve bestuurder met een activistische agenda’ die ze grotendeels waarmaakt. ‘Ze is heel erg pro-fiets en anti-auto’, zegt hij. ‘En ze vergat daarbij soms dat niet iedereen kan fietsen. Mensen met een beperking worden knettergek als ze met de auto proberen naar de binnenstad te gaan.’
Hoewel ze bij haar eigen achterban ‘ontzettend populair’ is, verbaast het de verslaggever dat ze het zo lang heeft volgehouden. Wat hem betreft was het logischer geweest als ze jaren geleden al was opgestapt, toen bleek dat de tramlijn naar de universiteitswijk ongeveer 100 miljoen euro te duur uitviel en veel te laat klaar was. Een gedeputeerde van de provincie Utrecht vertrok, maar Van Hooijdonk bleef ‘ijzerenheinig’ zitten, zegt hij. ‘Dat vind ik zwak.’
Dimitri Gilissen sluit zich daarbij aan. Destijds diende de VVD’er een motie van wantrouwen tegen Van Hooijdonk in, die werd gesteund door de gehele oppositie. ‘Er was sprake van een gebrek aan regie’, zegt Gilissen. ‘Dat namen we haar kwalijk. Ze heeft onvoldoende geïntervenieerd terwijl er signalen waren dat de kosten oncontroleerbaar werden.’
Het was niet de enige motie van wantrouwen of motie van afkeuring die Van Hooijdonk voor de kiezen kreeg. Ook op andere dossiers kwam ze geregeld in zwaar weer terecht. Vorig jaar december nog overleefde ze een motie van wantrouwen over toestanden met een parkeerapp, in april een volgende over problemen bij het aardgasvrij maken van de buurt Overvecht-Noord.
‘Lot trok zich de kritiek aan’, zegt wethouder Eerenberg, ‘maar ze liet dat aan de buitenwereld zelden merken. Ze vond dat een bestuurder dat gewoon moest dragen. Binnenskamers zag ik dat het haar wel degelijk raakte als er weer boze mails binnenkwamen of kritische verhalen in de krant stonden.’
Want ook buiten de raadszaal riep de wethouder geregeld weerstand op, vooral bij inspraaktrajecten waar burgers hun zegje proberen te doen over een ruimtelijke herinrichting van een straat of wijk.
Daar kan Ko Vossen over meepraten. Hij woont aan de Weerdsingel Oostzijde, een straat waar Van Hooijdonk dolgraag rood asfalt wilde uitrollen. Toen die plannen bekend werden, kwamen de bewoners in actie. Ze wilden geen asfalt, ze willen de klinkers voor de deur behouden. En ook de kleine rotonde mag niet verdwijnen. Vierduizend mensen tekenden een petitie.
Er kwam een participatietraject, de gemeente liet bewoners suggesties aandragen, maar volgens Vossen was niemand daar werkelijk in geïnteresseerd. Ze kregen nog een gesprek met de wethouder, zegt Vossen, waarin ze toezegde dat er nog twee bijeenkomsten zouden komen. ‘Maar via via hoorden we al dat ze haar mening toch niet meer zou wijzigen. Ik vind dat kwalijk. Ze luistert alleen naar burgers als haar dat uitkomt.’
Een woordvoerder van de gemeente laat in een reactie weten dat er sprake was van ‘een uitgebreid participiatietraject’. De twee bijeenkomsten die Van Hooijdonk nog toezegde, waren bedoeld om dat traject af te sluiten ‘en niet om opnieuw in gesprek te gaan over de plannen’.
Verslaggever Van Rossum du Chattel heeft de afgelopen tien jaar vaker zulke toestanden gezien. ‘Dit gebeurde niet alleen op de Weerdsingel, maar ook op de Maliebaan en de Alexander Numankade. De buurt komt met een goed tegenvoorstel, maar zij dramt haar eigen zin door. Daardoor jaagt ze mensen tegen zich in het harnas.’
In die kritiek herkent Van Hooijdonk zich niet. ‘In gesprek gaan met mensen betekent niet altijd dat alle wensen worden waargemaakt’, zei ze in een kort afscheidsinterview met RTV Utrecht. ‘Soms zijn er tegengestelde belangen. Als je lekker wil kunnen fietsen in de stad, dan zul je een goed netwerk moeten hebben. Dat verhoudt zich niet altijd tot hoe mensen willen dat de straat voor hun deur eruitziet.’
Al met al laat het wethouderschap van Lot van Hooijdonk zien hoe dun de grens is tussen visionair en drammer, en tussen vastberadenheid en koppigheid. Op welke wijze ze de Utrechtse geschiedenisboeken ingaat, is daarom vooral afhankelijk van wie de geschiedschrijving voor zijn rekening neemt.
‘Ze heeft grote veranderingen in gang gezet’, zegt wethouder Eerenberg daarover. ‘En veranderingen gaan gepaard met weerstand.’
‘Haar grootste kracht is ook haar grootste valkuil’, zegt VVD’er Gilissen. ‘Als ze haar zinnen ergens op had gezet, was ze niet van het pad af te brengen. Het was altijd alles of niets. Die inflexibiliteit is haar steeds meer parten gaan spelen.’
‘Lot draaide er nooit omheen’, zegt bestuursadviseur Treep. ‘En dat vonden mensen soms lastig. Het was: what you see is what you get. Was dat altijd even handig? Ik ken bestuurders die wat meer meebewegen, die andere woorden kiezen en misschien wat knuffelbaarder zijn. Dat geldt voor haar niet. Zij wil trouw blijven aan wie ze is en wat ze vindt. En ze ging de weerstand niet uit de weg.’
27 februari 1978 Geboren in Tilburg
1996 Vwo-diploma Cobbenhagenlyceum Tilburg
1996-2002 Studie Geschiedenis Universiteit Utrecht
2002-2003 Clingendael, leergangen Buitenlandse Betrekkingen
2003-2005 Speechwriter en woordvoerder ministerie van Verkeer en Waterstaat
2005-2010 Beleidsadviseur mobiliteit ministerie van Verkeer en Waterstaat
2007-2009 Internationaal secretaris GroenLinks
2010-2014 Adjunct-directeur Natuur en Milieufederatie Utrecht
2014-2018 Wethouder milieu, duurzaamheid en mobiliteit in Utrecht
2016 en 2017 Verkozen tot beste jonge bestuurder van Nederland door Binnenlands Bestuur
2018-2022 Wethouder mobiliteit, energie, groen en dierenwelzijn in Utrecht
2022-2024 Wethouder mobiliteit, klimaat en energie in Utrecht
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant