Argentijnen met Italiaanse voorouders, hoe ver ook, kunnen makkelijk een Italiaans paspoort aanvragen. Dat doen er steeds meer. In een leeglopend Zuid-Italiaans dorp zijn ze van harte welkom. Maar zullen ze er blijven?
is correspondent Italië, Griekenland en de Balkan van de Volkskrant. Ze woont in Rome.
Lorena Casiroli kijkt geamuseerd naar de stoet luid toeterende taxichauffeurs voor het vliegveld van Rome Fiumicino. ‘Het is hier net Buenos Aires’, grijnst ze. De dertiger is zojuist in haar nieuwe thuisland geland, samen met haar hond die luistert naar de toepasselijke naam Roma.
Mariano Russo (55) laadt intussen de bagage van Casiroli in de ruime kofferbak van zijn bordeauxrode Mitsubishi-stationwagen. De Argentijnse Italiaan moet passen en meten, maar draait daar als ervaren inpakker zijn hand niet voor om. Russo, een rijzige gestalte met sjaal en colbert, haalt bijna elke maand wel een landgenoot van het vliegveld.
Hij is voorzitter van Argentina per il mondo, een non-profitorganisatie die Argentijnen helpt met hun migratie naar Italië. Die migratie is hoger dan ooit: in 2023 kregen volgens een schatting van het Italiaanse statistiekbureau Istat rond de 190 duizend Zuid-Amerikanen – vooral Argentijnen en Brazilianen – hun paspoort dankzij verre Italiaanse voorouders.
Zij kunnen vaak makkelijker een Italiaans paspoort krijgen dan andere migranten van buiten de Europese Unie, door een beroep te doen op het zogeheten ius sanguinis, ‘recht van het bloed’. Als de schatting van Istat klopt, was het bloedverwantschap vorig jaar verreweg de meestgebruikte grond voor het verstrekken van een Italiaans paspoort.
Recent hoeft de familieband met Italië niet te zijn. Zo werd Casiroli’s voorvader, die haar nu aan het paspoort helpt, geboren op 18 december 1887. Hij was een van de ongeveer negen miljoen Italianen die tussen 1876 en 1925 wegtrokken uit het destijds straatarme land, op zoek naar een beter leven in de ‘Nieuwe Wereld’. Zo’n drieënhalf miljoen Italiaanse emigranten kwamen in Brazilië en Argentinië terecht.
Hun nakomelingen komen steeds vaker terug naar Europa, vertelt Russo vanachter het stuur, terwijl hij door een rietje een slok Argentijnse maté-thee neemt. Zelf migreerde hij in 2000 met zijn jonge gezin naar Italië. Niet uit economische noodzaak, benadrukt Russo, maar omdat hij nieuwsgierig was naar het leven in het land van zijn verre voorouders. Hij kreeg een paspoort op basis van de familieband en ging er nooit meer weg.
Bij zijn landgenoten zijn economische tegenspoed en torenhoge inflatie wel steeds vaker de reden om te emigreren naar Italië. Tot 2016 kreeg Russo’s organisatie ongeveer vijftien aanvragen per jaar, zegt hij. ‘Sindsdien zijn het er elk jaar tien keer zoveel.’ In 2016 bedroeg de inflatie in Argentinië 41 procent. De jaren erna steeg die nog verder: over 2023 bedroeg de inflatie 133 procent, in april van dit jaar zelfs 289 procent.
Vanaf de achterbank neemt Lorena Casiroli intussen het Zuid-Italiaanse heuvellandschap in zich op. Vanuit Italië blijft ze, zoals ze ook in Buenos Aires deed, op afstand werken voor een Amerikaans bedrijf. Ze kijkt uit naar het leven in een land waar haar dollars waardevast zijn. ‘In Argentinië lukt het niet om vooruit te plannen, de inflatie haalt je telkens in.’
Veel kleine Italiaanse gemeenten kijken angstig naar het papierwerk dat de schier onophoudelijke stroom enveloppen uit Latijns-Amerika met zich meebrengt. Aspirant-Italianen kunnen hun aanvraag namelijk indienen bij de gemeente waar hun verre voorouder vandaan kwam, of bij een Italiaans consulaat in het buitenland.
Lang niet iedereen kiest ervoor om, zoals Casiroli, ook echt in Italië te gaan wonen. Voor veel Zuid-Amerikanen is een Italiaans paspoort een springplank om zich te vestigen in Spanje of Portugal, waar de taal geen hindernis is en ze economisch meer kansen zien.
De organisatie van Russo probeert Argentijnen juist in Italië te houden. Wie via hen het staatsburgerschap wil verkrijgen, committeert zich aan minimaal zes maanden in het land. Zo ook Casiroli, wier moeder in Spanje woont. Ze zal eerst zeker een half jaar in het Zuid-Italiaanse gehucht Biccari doorbrengen.
Het gehucht in de regio Apulië kampt, zoals het hele Italiaanse platteland, met leegloop en vergrijzing. De gemeenteraad van Biccari zag een kans in de Zuid-Amerikaanse trek naar Europa, terwijl Russo ook voor zijn landgenoten de voordelen zag: er is woonruimte te over, de kosten van levensonderhoud zijn laag, het eten en weer zijn er goed.
Zo kwam een samenwerking tot stand, waarbij het dorp een kantoor ter beschikking stelde aan de organisatie van Russo, die zelf in het veel noordelijker Rimini woont en tot dan toe daar Argentijnen verwelkomde. Sinds 2019 huurt de organisatie ook tien appartementen in Biccari, die ze vervolgens weer onderverhuurt aan arriverende Argentijnen. Het dorp van tweeduizend inwoners heeft nu ongeveer vijftig Zuid-Amerikaanse inwoners: het merendeel Argentijnen, maar ook enkele Peruvianen.
Na een autorit van bijna vijf uur vanaf het vliegveld zijn Casiroli en haar hond Roma eindelijk aangekomen in hun nieuwe huis. In het stille centrum van Biccari, opgetrokken uit schilderachtig zandsteen, is een appartement voor hen klaargemaakt. Een medewerker van Argentina per il mondo heeft zelfs al boodschappen op het aanrecht gezet, van tandpasta en wc-papier tot thee en pasta.
Gratis is de warme ontvangst van de Argentijnen door hun landgenoten niet. Klanten betalen de non-profitorganisatie eenmalig 4.900 euro. Voor dat bedrag krijgen ze volledige assistentie bij hun paspoortaanvraag, zes maanden huisvesting en taallessen.
Een groot deel van dat geld vloeit in de economie van Biccari, die elke impuls goed kan gebruiken. Maar het gaat niet alleen om geld, zegt gemeenteraadslid Cristina Virgilio (38). Nieuwe bewoners, vooral gezinnen met kinderen, zijn ook van belang voor het openhouden van publieke voorzieningen.
De enige school in Biccari heeft grote moeite om te overleven. In de concurrentiestrijd met scholen uit omliggende dorpen helpt elke extra leerling, benadrukt Virgilio. ‘Tien nieuwe kinderen lijken weinig, maar ze maken hier het verschil.’
De 11-jarige Alan Morra heeft nog geen idee hoe belangrijk zijn aanwezigheid voor Biccari is. Hij ligt languit op de bank en speelt een spelletje op zijn smartphone, terwijl zijn ouders hun best doen om hun eerste Italiaanse lessen in de praktijk te brengen.
Fabian Morra (47) en Analí Quiroga (46) verhuisden een maand geleden uit de Argentijnse provincie Córdoba naar Biccari, samen met Alan en hun 7-jarige dochter Victoria, die de Italiaanse taal van alle gezinsleden verreweg het beste beheerst.
Quiroga werkt op afstand als consultant in de Argentijnse publieke sector. Morra is verpleegkundige, maar niet optimistisch over zijn kansen op werk in Italië. Er is weliswaar een tekort aan zorgpersoneel, maar behalve de taalbarrière staat bureaucratie in de weg. Het laten erkennen van buitenlandse diploma’s is een lang en ingewikkeld proces.
‘We zijn hier voor de kinderen’, legt hij uit. ‘Hier krijgen ze een betere opleiding en meer kansen.’ Hun drie oudste zoons, twintigers van wie twee al met eigen gezin, zijn achtergebleven in Argentinië. Ze overwegen hun ouders later naar Italië te volgen.
Biccari zou hen met open armen verwelkomen, maar er klinken in Italië ook kritische geluiden over de komst van de Zuid-Amerikanen. In linkse kringen heerst er verontwaardiging over het feit dat zij puur op grond van hun verre voorouders zoveel makkelijker een Italiaans paspoort kunnen krijgen dan migrantenkinderen die in Italië geboren en getogen zijn.
Migrantenkinderen krijgen, zelfs als ze hun hele schoolopleiding in Italië hebben doorlopen, op zijn vroegst op hun 18de – en soms pas veel later – de Italiaanse nationaliteit. ‘Onacceptabel’, vindt ook Russo. ‘Dat moet anders.’ Toch zijn andere migranten niet een-op-een vergelijkbaar met Argentijnen, vindt hij: ‘Wij stammen af van Italianen. Daarom lijken onze culturen op elkaar.’
Ook de rechtse regeringspartij Forza Italia heeft bedenkingen bij de wet op grond waarvan de Argentijnen hun Italiaanse nationaliteit claimen. Minister van Buitenlandse zaken Antonio Tajani pleit voor nieuwe regels. ‘Nationaliteit is een serieuze zaak’, benadrukte hij in oktober tijdens een bezoek aan Buenos Aires. ‘We willen geen mensen die het Italiaanse paspoort alleen gebruiken om Europa of de VS binnen te komen.’
Tajani stelt voor om een taaleis in te voeren die ook voor andere migranten geldt. Ook wil hij het overerfbare recht op een paspoort beperken tot mensen met Italiaanse ouders, grootouders of overgrootouders. Vooral de laatste eis zou problemen opleveren voor veel Argentijnen, die doorgaans verder terug moeten zoeken in hun stamboom.
Op basis van de huidige criteria kunnen naar schatting meer dan twintig miljoen Argentijnen, de helft van de bevolking, aanspraak maken op de Italiaanse nationaliteit. Onder de nieuwe criteria zijn dat er veel minder, al is er geen precies aantal bekend. Ook zal de groep onder deze regels steeds kleiner worden, aangezien de Italiaanse trek naar Argentinië steeds langer geleden is.
In Biccari hoopt niemand op een beperking. De komst van de Argentijnen heeft hen veel gebracht, zegt inwoner Angelo Pierro enthousiast. Hij is de geometra van Biccari, opzichter van verbouwingen, en heeft dankzij de Argentijnen veel extra werk gehad. Enkele gezinnen besloten na de eerste zes maanden te blijven en kochten een huis. ‘Ze brengen spaargeld mee, dat ze investeren, maar ook nieuwe energie.’
De gemeente doet er werkelijk alles aan om het dorp in leven te houden, legt Pierro uit. Naast het Argentijnen-project lanceerde Biccari, zoals zoveel leeglopende dorpen, een project met ‘1-eurohuizen’, waarbij de eigenaar een verplichting heeft om het huis op te knappen. Het bracht enkele Noord-Europese toeristen naar het dorp, die er nu een vakantiehuis hebben.
Ook huisvest Biccari sinds 2022 asielzoekersgezinnen. Het gaat om zeventien huishoudens, van Nigerianen tot Oekraïners, die volgens gemeenteraadslid Virgilio baat hebben bij het feit dat de Argentijnen er al langer zijn. ‘Door hen zijn de dorpsbewoners er langzaam aan gewend geraakt om mensen te zien die ze nog niet kennen.’
Tot de onbekenden behoort Mariano Russo beslist niet meer. Overal in het dorp waar hij met zijn bordeauxrode auto verschijnt, komen zwaaiende en toeterende dorpsbewoners tevoorschijn. De Argentijn is niet alleen steun en toeverlaat voor zijn landgenoten, ook de Italiaanse bewoners klampen hem van alle kanten aan.
Het dorp kijkt alweer uit naar volgende zomer, als de Argentijnen voor het vierde jaar hun festival ‘Biccari zoals Buenos Aires’ organiseren, met tangolessen, een barbecue vol vlees en natuurlijk een voetbalwedstrijd Argentinië - Italië.
Of Lorena Casiroli dan ook van de partij is, weet ze nog niet. Na de eerste zes maanden lonkt Turijn, denkt ze. Of toch Spanje. Eerst is het wachten tot haar man mag overkomen en via hun huwelijk ook een Italiaans paspoort krijgt. Als dat paspoort ook op zak is, ligt Europa aan hun voeten.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant