Het aantal abortussen is de laatste twee jaar flink gestegen, tot het hoogste niveau in veertig jaar tijd. Tegelijkertijd daalt het gebruik van de pil. Uit onderzoek van Rutgers blijkt dat veel vrouwen de kans dat ze zwanger worden onderschatten.
Kaya Bouma en Ellen de Visser zijn wetenschapsredacteuren. Ze schrijven over medische onderwerpen.
‘Ik wil mezelf zijn, ik wil geen hormonen in mijn lijf.’ Hoe vaak Patty van der Heijden, gynaecoloog in het Anna Ziekenhuis in Geldrop, dat niet te horen krijgt. Van der Heijden, die bijna vijftien jaar in het vak zit, merkt de laatste jaren een verandering: als ze de vrouwen op haar spreekuur vraagt of ze anticonceptie gebruiken, is het antwoord steeds vaker ‘nee’.
Hormonofobie, noemt Van der Heijden die trend: de groeiende weerzin van jonge vrouwen tegen de pil en het hormoonspiraaltje. Ze kiezen liever voor condooms (‘en geven toe dat dat niet altijd goed gaat’) of geven de voorkeur aan natuurlijke anticonceptiemethoden: bijvoorbeeld een app waarmee ze bijhouden wanneer ze vruchtbaar zijn – een onbetrouwbare manier om een zwangerschap te voorkomen.
Abortusarts Raïna Brethouwer ziet bijna wekelijks de gevolgen: de vrouw tegenover haar is niet verbaasd, nee, ze is verbijsterd dat ze zwanger is geworden. ‘Terwijl de app had aangegeven: je bent vandaag niet vruchtbaar.’
Het zijn vooral de relatief jonge vrouwen – ‘onder de 28’, zegt Brethouwer – die de mogelijkheid dat ze zwanger raken als gevolg van die methode niet eens overwogen lijken te hebben. ‘De schok is gigantisch. Het geeft veel stress.’
Voor het tweede achtereenvolgende jaar is het aantal abortussen gestegen en fors ook. Vorig jaar werden meer dan 39 duizend zwangerschappen onderbroken, het hoogste aantal sinds abortus in 1984 legaal werd. Dat is 27 procent meer dan in 2021. De scherpe stijging is opvallend, want de abortuscijfers waren jarenlang stabiel.
De precieze oorzaak is nog niet duidelijk. Het komt in elk geval niet door een toestroom van buitenlandse vrouwen: dat aantal (ruim 8 procent van het totaal) bleef de afgelopen jaren nagenoeg gelijk. Het komt ook niet door een golf aan tienerzwangerschappen: de meeste abortussen vonden vorig jaar plaats in de leeftijdscategorie 30 tot 35 jaar, gevolgd door de leeftijdscategorie 25 tot 30 jaar.
Dinsdag publiceert expertisecentrum Rutgers een onderzoek dat laat zien wat mogelijk wél een rol kan spelen: de vorm van anticonceptie waarvoor vrouwen kiezen. Rutgers hield een enquête onder vrouwen die dit jaar een abortuskliniek bezochten en kreeg 422 ingevulde vragenlijsten terug.
Ruim 40 procent van de vrouwen gebruikte in de maand voordat ze zwanger werden geen methode om een zwangerschap te voorkomen, blijkt uit de resultaten. Dat is niet nieuw: uit eerder onderzoek komt een vergelijkbaar percentage.
Opmerkelijk is dat van de vrouwen die wél anticonceptie gebruikten, 32 procent een zogeheten vruchtbaredagenmethode toepaste: ze hielden bij op welke dagen ze vruchtbaar waren, met een app, of door hun temperatuur te meten (of beide). Nog eens 32 procent had een condoom gebruikt. Een deel van de vrouwen gebruikte de pil (16 procent) of het koperspiraal (6 procent).
Onduidelijk is of de resultaten representatief zijn voor alle vrouwen die een abortus ondergaan, zegt Rutgers-onderzoeker Renee Finkenflügel. ‘We weten niet wie ervoor kozen de vragenlijst wel in te vullen en wie niet.’ Omdat er vóór de stijging van het aantal abortussen geen vergelijkbare enquête is gedaan, kunnen de onderzoekers ook niet met zekerheid zeggen wat de stijging veroorzaakt. Maar de cijfers, zegt Finkenflügel, geven op zijn minst ‘een beeld van de situatie’.
Voorheen was anticonceptie een privé-onderwerp, zegt gynaecoloog Van der Heijden, maar de laatste jaren hoort ze van haar patiënten dat zij daar uitgebreid met vriendinnen over spreken. ‘Die zeggen dan bijvoorbeeld: sinds ik met de pil ben gestopt, voel ik me zoveel lekkerder. Maar als ze vervolgens een abortus nodig hebben, houden ze dat vaak voor zich, want dat is toch een beetje schaamtevol. Zo horen jonge vrouwen niet het hele verhaal.’
Bij de keuze voor een voorbehoedsmiddel laat bijna een kwart van de vrouwen zich leiden door vrienden of vriendinnen, laat de Rutgers-enquête zien. Voor de veelbesproken kwalijke invloed van de sociale media, waar influencers onbewezen anticonceptiemethoden promoten, bestaat weinig bewijs: slechts 9 procent van de vrouwen haalde daar naar eigen zeggen informatie vandaan.
In werkelijkheid zou de invloed van sociale media groter kunnen zijn dan vrouwen zelf denken, stelt Finkenflügel, bijvoorbeeld omdat zij informatie van sociale media toch onbewust overnemen.
Duidelijk is wel dat er onder de ondervraagde vrouwen in de abortusklinieken een aversie heerst tegen hormonen. Van de vrouwen die geen anticonceptie gebruikte, deed 42 procent dat omdat ze geen hormonen wilden gebruiken en nog eens 30 procent omdat ze last zeiden te hebben van de bijwerkingen. Het was een belangrijke reden om voor de vruchtbaredagenmethode te kiezen.
Hun antwoorden zijn illustratief voor een trend die ook in andere onderzoeken opduikt. Zo is het pilgebruik onder seksueel ervaren jonge vrouwen in zes jaar tijd afgenomen van 63 procent naar 45 procent.
Veel vrouwen aarzelen over hormonale anticonceptie, zegt Jenneke van Ditzhuijzen, die aan de Universiteit Utrecht en het Amsterdam UMC onderzoek doet naar onbedoelde zwangerschappen. ‘We zien in de hele gezondheidszorg dat patiënten kritischer worden en niet zomaar alles van artsen aannemen. Ze nemen hun eigen ervaringen ook serieuzer.’
‘Er wordt soms lacherig gedaan over die vrouwen’, zegt Alina Chakh, voorzitter van Ava, een cliëntenorganisatie voor anticonceptie en abortuszorg. ‘Ze worden vaak op één hoop gegooid, maar er zijn ook vrouwen die weten dat ze met een natuurlijke vorm van anticonceptie een groter risico lopen en daar toch voor kiezen. Wat is daar op tegen?’
Als we die vrouwen niet serieus nemen, bestaat het risico dat we het contact met ze verliezen, zegt Van Ditzhuijzen, die onderzoek begeleidt naar de visie van onder andere huisartsen in opleiding op natuurlijke anticonceptie. ‘Mijn indruk tot nu toe is dat velen deze methoden ontraden, in plaats van te luisteren naar de ervaringen en erover in gesprek te gaan.’
Oud-gynaecoloog Frans Roumen, verbonden aan de Stichting Anticonceptie Nederland, begrijpt wel waarom. ‘Jonge vrouwen lijken vergeten wat voor een ongelooflijke uitvinding de pil is geweest, een uitvinding die grote invloed heeft gehad op het leven van vrouwen omdat ongewenste zwangerschappen ermee werden voorkomen. De pil heeft ook andere voordelen, zoals minder bloedverlies, een regelmatige cyclus en minder kans op een aantal vormen van kanker.’
Hij ziet met lede ogen aan dat vrouwen kiezen voor een anticonceptiemethode die juist is bedoeld voor vrouwen die wél zwanger willen worden en die hun vruchtbare periode willen kennen. ‘Je bent optimaal vruchtbaar vlak voor de eisprong, maar dat betekent niet dat je alle dagen eromheen niet vruchtbaar bent. Zaadcellen kunnen dagen overleven in de baarmoedermond. Veel vrouwen weten dat niet.’
Die kennis blijkt bij een deel van de vrouwen inderdaad te ontbreken, zo maken de enquêteresultaten duidelijk. Van de vrouwen die geen voorbehoedsmiddel gebruikten, dacht 44 procent dat ze een heel kleine kans liepen om zwanger te raken.
‘Het gaat vaak om herintreders’, zegt Roumen. ‘Vrouwen tussen de 25 en de 35 van wie de jarenlange vaste relatie is verbroken en die denken: nu heb ik geen anticonceptie meer nodig, ik heb losse contacten, ik doe het wel op natuurlijke wijze.’
Het is ‘tricky’ om abortussen alleen maar in verband te brengen met falende anticonceptie, vindt Chakh van Ava. ‘Het leidt, onbedoeld, tot een categorisering in goede en minder goede abortussen.’ De tweede categorie betreft de vrouwen die bijvoorbeeld natuurlijke anticonceptie gebruikten. ‘Terwijl bij de keuze voor een abortus veel zaken een rol spelen.’
En hoewel abortusarts Brethouwer, voorzitter van het Nederlands Genootschap van Abortusartsen (NGvA), zich zorgen maakt over de groeiende groep jonge vrouwen die, zonder kennis van de risico's, natuurlijke anticonceptie gebruiken, twijfelt ook zij of dat de enige reden is voor het stijgend aantal abortussen. ‘Na een crisis zie je vaak dat mensen anders gaan denken over gezinsplanning, misschien speelt dat na de coronacrisis ook mee.’
De keuze voor een abortus is gebaseerd op een complexe mix van emoties, intuïtie en meer rationele motieven, concludeerde Van Ditzhuijzen eerder dit jaar. In opdracht van het ministerie van Volksgezondheid onderzocht ze welke omstandigheden bijdragen aan het besluit van een vrouw om onbedoelde zwangerschappen uit te dragen of af te breken.
‘Materiële omstandigheden worden vaak genoemd, maar nooit alléén. Mensen gaan hun leven evalueren: heb ik een kinderwens, is er ruimte voor een kind in mijn leven en wil ik dat met deze partner?’ En waar de ene vrouw dan kiest voor een abortus, besluit een ander in vergelijkbare omstandigheden de zwangerschap uit te dragen.
Van Ditzhuijzen concludeerde zeven jaar geleden in haar promotieonderzoek al dat een abortus de kans op psychische problemen niet vergroot. ‘Vrouwen hebben er natuurlijk wel emoties bij. De meesten ervaren vooral opluchting, maar soms is er ook verdriet of angst voor de behandeling. Een vrouw doet het niet voor de lol, maar abortus is niet per definitie iets verschrikkelijks.’
Daarom maakt ze zich zorgen dat een toename van het aantal abortussen meteen een maatschappelijke schrikreflex oproept. Het gaat, benadrukt ze, om een toename van 0,9 procent naar 1,2 procent van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd. ‘Is dat nou echt zo erg? Het kan ook een positieve ontwikkeling zijn: vrouwen maken gebruik van hun zelfbeschikkingsrecht en weten de weg te vinden naar de zorg waar ze recht op hebben.’
Maar oud-gynaecoloog Roumen is toch teleurgesteld. ‘We waren jarenlang zo trots op wat we de Double Dutch noemden: wie seks had, gebruikte vaak een pil én een condoom. Daardoor had Nederland een laag aantal abortussen en weinig seksueel overdraagbare aandoeningen. Nu is ook het aantal soa’s aan het stijgen.’
Bovendien: abortus brengt een klein risico op complicaties met zich mee, blijkt uit een internationaal overzicht. Zo kunnen vrouwen last krijgen van onder meer infecties.
Rutgers pleit in het dinsdag verschenen rapport voor meer voorlichting. Niet dat artsen natuurlijke anticonceptie moeten afraden, zegt Finkenflügel. ‘Het is belangrijk dat artsen samen met vrouwen kijken: wat past bij jou? Dat hoeft niet per se de meest betrouwbare methode te zijn, als een vrouw daar maar bewust voor kiest.’
Bevoogding moet worden voorkomen, vindt ook Van Ditzhuijzen: ‘Laten we niet het beeld creëren dat je dom bent of te weinig weet als je onbedoeld zwanger raakt. Dat kan iedereen overkomen, ook vrouwen die alles weten over vruchtbaarheid.’
Abortusarts Brethouwer zou graag zien dat vruchtbaarheidsapps duidelijker zijn over de kansen dat vrouwen zwanger kunnen raken. ‘Zeg niet: vandaag ben je niet vruchtbaar, zeg bijvoorbeeld: de kans dat je vandaag zwanger wordt is klein.’
Gynaecoloog Van der Heijden voert nu meerdere keren per week gesprekken met jonge vrouwen over anticonceptie. ‘Ik leg dingen uit in behapbare taal en verwijs vrouwen naar websites waar ze een keuzehulp kunnen vinden. Dat kost me meer tijd dan ik eigenlijk heb, maar ik doe het graag.’
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant