Vergeet Michael Jacksons Thriller: de oorspronkelijke zombies lijken nauwelijks op het beeld van bijtende, besmettelijke ondoden. Een tentoonstelling in het Parijse Musée du Quai Branly toont de achtergrond van het verschijnsel, dat in het Westen een eigen leven is gaan leiden.
schrijft voor de Volkskrant over kunst, cultuur en moderne mores.
In december 1937 publiceerde het populaire Amerikaanse magazine Life de eerste foto van een zombie. Een wereldprimeur. Felicia Felix-Mentor was in 1907 gestorven na een kortdurend coma. In 1936 werd ze langs de kant van een weg in Haïti gevonden; naakt, met wezenloze blik. Haar man en broer bevestigden dat zij het was, hun dertig jaar eerder verloren dierbare – gezombificeerd.
Aan het eind van de tentoonstelling Zombies in het Parijse Musée du Quai Branly kijkt ze ons nu, nou ja, niet echt aan dus. Na een reeks van schilderijen en rituele objecten is het best verbazingwekkend om oog in oog te staan met dit vervreemdende portret.
De Amerikaanse antropoloog en schrijver Zora Neale Hurston had haar in 1936 gefotografeerd in een ziekenhuis in Port-au-Prince. Hurston was naar Haïti getrokken om onderzoek te doen naar voodoo, het volksgeloof dat daar was ontstaan. Zij wilde het vertrouwen winnen van mensen die voodoo praktiseerden.
Zombificatie, een onderdeel hiervan, was wel eerder beschreven, maar niet ‘van binnenuit’. Hurston schreef in haar boek Tell My Horse (1938) dat voodoo een formele en breedgedragen religiebeleving in Haïti was, zoals het katholicisme dat elders is. ‘Haar gezicht was uitdrukkingsloos, haar ogen dood’, schreef ze over Felicia, ‘haar oogleden waren wit, alsof ze met zuur waren verbrand.’
Quai Branly, het mooie volkenkundig museum in hartje Parijs, laat nu met dezelfde ernst de achtergrond zien van het fenomeen dat is ontstaan op Haïti, dat halve eiland in de Cariben. Zombificatie hoort bij voodoo, een diasporareligie: een geloof dat voortkomt uit Afrikaanse religies, meegenomen door Afrikaanse mensen die gedwongen werden verscheept naar andere werelddelen, maar vermengd met religies ter plaatse.
Het zombieritueel is zo’n mengvorm, met elementen uit religies in Centraal- en West-Afrika, het katholicisme dat de Franse kolonisten meenamen, slavernijcultuur en inheemse Caribische cultuur- en natuurkennis.
Maar de westerse wereld heeft het zich gretig toegeëigend. Zo enthousiast zelfs, dat het popculturele idee van de zombie meer zegt over het Westen dan over de Haïtiaanse cultuur. Dat wil het museum rechtzetten.
Hoe ontwar je een fenomeen dat een compleet eigen leven is gaan leiden? Door de mythe direct te ontkrachten. Vergeet de zombie die je kent uit Michael Jacksons Thriller, uit The Night of the Living Dead of uit stripverhalen, stelt het museum, en kijk even mee naar de oorsprong. Daar vind je namelijk géén figuur die zombies maakt van anderen door ze te bijten of door een besmettelijk virus te verspreiden. Dat is allemaal ingegeven door westerse angsten, inclusief de (racistische) angst voor de ander.
De zombie is een ‘ondode’, iemand die tijdelijk in een schemergebied tussen dood en levend verkeert. Het museum onderscheidt vier soorten: de klassieke zombie (iemand die iets verkeerd heeft gedaan en wordt gestraft), de ‘criminele’ (wanneer iemand een magiër betaalt om een ander uit wraak te zombificeren), de psychiatrische (die als gevolg van mentale problemen gelooft ondood te zijn) en ten slotte de fraudeurs (die de identiteit van een dode aannemen en naasten ervan overtuigen dat ze de gezombificeerde versie van de overledene zijn).
Zombificatie was een zwaardere straf dan de doodstraf. En alleen een bokor, een voodoopriester met magische krachten, kan de zombificatie uitvoeren met rituelen en medicijnen. Eenmaal zombie is de vervloekte persoon een soort slaaf van deze magiër; de ban wordt alleen verbroken als de bokor sterft. Dan kan de zombie rustig echt sterven, als vrije ziel, of terugkeren naar de levenden.
In de tentoonstelling zijn er schilderijen en borduursels van zombificatierituelen, voodoopoppen, rituele kleding en afbeeldingen van geesten die, een beetje als katholieke beschermheiligen, mensen begeleiden in leven en dood, en die worden aangeroepen bij een veroordeling tot zombie.
In een zaal waar verschillende bezoekers zichtbaar de rillingen van krijgen, staan heilige fetisj-objecten die zijn gebruikt bij rituelen, vol kaarsvet- en bloedspetters, tussen brandende (nep)kaarsen, als een altaar. Het zijn figuren die je aan lijken te kijken, en lijken te lijden.
De figuren, ‘Iwa’ genaamd, worden gezien als geestelijke wezens en zijn gemaakt van stoffen en andere materialen zoals opgenaaide spiegeltjes, maar elders laten röntgenfoto’s zien dat er soms menselijke schedels en andere botten in zijn gebruikt. Dit is het ‘schaduwleger’ van de Bizangocultus, een van de geheime spirituele genootschappen in Haïti die van oorsprong belast was met zombificatie. De Bizango voert een soort schaduwrechtspraak.
Geen wonder dat de westerse popcultuur hiermee aan de haal is gegaan. Het fenomeen spreekt enorm tot de verbeelding en lijkt een ideale mal om vrees op te projecteren. Het idee van niet helemaal dood zijn, van een parallelle geestenwereld met zijn eigen rechtspraak en van geestelijke macht over een ander speelt in op menselijke wensen en angsten. Bovendien is de esthetiek rond de rituelen verfijnd.
Meerdere nieuwsberichten uit kranten, tijdschriften en van bijvoorbeeld de BBC, voedden sinds de foto van Felicia Felix-Mentor bovendien de overtuiging dat het niet zomaar om mythen en legendes gaat.
En dat is niet onmogelijk. Er zijn wetenschappelijke aanwijzingen voor zombificatie, al is het verschijnsel nog niet bewezen. De kennis van natuurlijke gifstoffen die de magiërs gebruiken is geheim, stelt het museum, maar inmiddels is bekend dat er tetrodotoxine aan te pas komt, een sterke gifstof uit de organen van de kogelvis die het zenuwstelsel beïnvloedt, en hallucinogene bestanddelen uit planten zoals de doornappel (ook duivelskruid genoemd).
Het lijkt erop dat het mengsel dat wordt gebruikt een mens dood kan laten lijken en in een psychotische staat kan brengen, waardoor hij of zij wilsonbekwaam wordt. In dat opzicht dringt de wrange vergelijking zich op met de ‘zombie-drugs’ die nu slachtoffers maken in de Verenigde Staten. Door het hyperverslavende fentanyl zien ook junks er willoos en ‘verdwenen’ uit, alsof hun ziel en persoonlijkheid uit ze zijn gezogen.
De inheemse, geheime kennis van de natuur is dus mogelijk de ontbrekende schakel in het begrijpen van dit spirituele ritueel. ‘Onderzoek is geformaliseerde nieuwsgierigheid’, schreef Zora Neale Hurston destijds. Het museum laat zien hoe alle ideeën samenkomen, deelt die kennis en schoonheid, en zet onze verbeelding aan.
Zombies, t/m 16 februari, Musee du Quai Branly Parijs. Ticket museum & tentoonstelling: 14 euro. Gratis t/m/ 18 jaar.
De zombie komt ook kijken in de tentoonstelling Harvest van de hedendaagse kunstenaar Clemence Lollia Hilaire uit Guadeloupe, nu te zien in De Vleeshal in Middelburg. Hilaire maakte een installatie in de grote hal waarin ze verwijst naar de slavenhandel in Zeeland, en een video over drie vrouwen die zombificeren. De vrouwen zijn geïnspireerd op drie jonge zwarte vrouwen uit het zuiden van de VS, op wie gynaecologische experimenten zijn uitgevoerd in de negentiende eeuw. In de bloederige film komen de drie tieners terug uit de dood, als zombie, om te vragen waarom hun lichaam zonder verdoving is gepijnigd en om wraak te nemen.
T/m 15 december, vleeshal.nl. Vrijdag 6 december: avondprogramma met zombiefilms en intermezzo door de kunstenaar, vanaf 18:30 uur.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant