Boekhandels die in zwaar weer verkeren doen steeds vaker een beroep op trouwe klanten, met het voorstel om in een coöperatie mede-eigenaar te worden. Hoe werkt zo’n hulpactie, en hoe wordt een coöperatieve boekhandel een succes? Vier boekhandels over hoe hun buurt een reddingsboei bleek.
Als Niko Koers het podium van theater Meervaart in Amsterdam Nieuw-West beklimt, is de pauze van het Boekengala (‘het Boekenbal van Nieuw-West’) net aangebroken. Wat Koers dan al weet, maar het publiek nog niet, is dat de organisator van dit evenement, boekhandel Meck & Holt, dreigt te verdwijnen.
‘Als wij niets doen, heeft Nieuw-West straks geen boekhandel meer’, zegt Koers tegen de zaal. Het is november 2022. Koers is vaste klant bij Meck & Holt, de zaak bevindt zich op 500 meter afstand van het theater. Eind 2025 gaat boekverkoper Simon Wieringa met pensioen. En dan zal ook eigenaar Eddie Mekkelholt, tegen die tijd 75, ermee stoppen. De afgelopen jaren hield hij de winkel uit eigen zak draaiende, dus een opvolger lijkt niet waarschijnlijk. ‘Een stadsdeel met ruim 160 duizend inwoners, zonder boekhandel. Dat kan toch niet?’, zegt Koers. ‘Ik zit straks in de pauze klaar. Als je iets wil betekenen in het behoud van de boekhandel, geef dan bij mij je naam en telefoonnummer op.’
Twee jaar later, op een zondagmiddag eind oktober, zit Koers op het terras van een café, twee deuren naast Meck & Holt. Naast hem zit Roelie Duyvendak, die in de pauze van het Boekengala direct naar hem was toegekomen. ‘Al sinds ik in 1982 in Nieuw-West ben komen wonen, is Meck & Holt mijn boekhandel. Ik wil niet dat die verdwijnt.’ Koers verzamelde een namenlijst van ongeveer 75 mensen die er hetzelfde over dachten. ‘Daarmee zijn we in groepjes gaan nadenken over hoe we de boekhandel konden behouden. Toen zijn we op het idee van een coöperatie uitgekomen.’
Dat vaste klanten de handen ineenslaan om hun plaatselijke supermarkt, café of boekhandel in nood te ‘redden’ is niets nieuws. Meestal wordt geld gegeven via een crowdfunding. Een minder vaak gebruikte reddingsboei is een coöperatie, die de onderneming geheel of gedeeltelijk overneemt.
Tien jaar geleden was boekhandel Boomker in Haren de eerste coöperatieve boekhandel van Nederland. Inmiddels hebben andere zaken hun voorbeeld gevolgd: zoals de coöperatie van acht mensen die boekhandel De Toren van Bemmel in Bemmel overnam, of de 1.750 mensen die als coöperatie voor eenderde eigenaar zijn van boekhandel Donner in Rotterdam. De meeste coöperatieve boekhandels hebben tussen de 100 en 250 coöperanten.
Meck & Holt-klant Nico Koers en zijn medestanders vonden ruim honderd belangstellenden die voor minimaal 1.000 euro lid wilden worden van de Coöperatieve Vereniging Cultureel Boekencentrum Nieuw-West. Hun geld is nog niet geïnd omdat het oorspronkelijke plan, waarbij twee vrijwilligers als aandeelhouders de boekhandel zouden runnen, niet haalbaar bleek. Het idee is nu om de coöperatie volledig eigenaar te maken. Dan moet er wel een geschikte winkelcoördinator worden gevonden, die, in samenwerking met vrijwilligers, ervoor moet zorgen dat de winkel weer goed gaat draaien. Als dat lukt, is er een toekomst mogelijk voor Meck & Holt. Zo niet, dan zal de winkel eind 2025 sluiten.
Het klinkt aantrekkelijk om te proberen je plaatselijke boekhandel te redden, vooral als je dat samen met je buurtgenoten kunt doen. Maar hoe maak je van een coöperatieve boekhandel een succes? De Volkskrant ging op bezoek bij drie boekhandels, die geheel of gedeeltelijk zijn overgenomen door een coöperatie.
Al sinds 1918 is boekhandel Boomker een begrip in Haren, het villadorp vlakbij Groningen. In 2006 droeg Henk Boomker, de kleinzoon van de oprichter, de winkel over aan Marius van der Pas. Deze nieuwe eigenaar had net geïnvesteerd in een grootschalige verbouwing toen de financiële crisis van 2008 uitbrak. En toen ging zijn gezondheid achteruit. Het lukte niet meer om de winkel goed draaiende te houden. In de loop van 2013 raakten de schappen steeds leger. Het leek er steeds meer op dat Boekhandel Boomker langzaam ten onder zou gaan.
Totdat vijf dorpsbewoners in actie kwamen. Een van hen was Jacob Kielman. ‘Een boekhandel hoort er gewoon bij in een dorp als Haren’, zegt hij, in de inmiddels geredde winkel. ‘Als de ondernemer het niet redt, dan moet de gemeenschap hem bijstaan.’ Het idee ontstond om een coöperatie op te richten (‘dat geeft een wij-gevoel’). De initiatiefnemers begonnen leden te werven, door rond te bellen, mensen in het voorbijgaan aan te spreken en informatieavonden in de winkel te organiseren.
Uiteindelijk werden er ruim honderd coöperanten verzameld, die allen een bedrag van minimaal 1.000 euro inlegden. Dat waren meestal geen mensen met jonge kinderen, maar vijftigers, zestigers of zeventigers, ‘mensen met tijd en centen’, volgens Kielman. Sommige coöperanten zijn inmiddels overleden. Hun aandelen zijn naar hun erfgenamen gegaan. De coöperatie groeit langzaam. Ieder jaar komen er een paar extra leden bij: momenteel staat de teller op 134.
Een van de coöperanten van het eerste uur is Albert Hovius. Voor hem is een boekhandel ‘een van de eerste levensbehoeften’. Hij is al jaren vaste klant bij Boomker. ‘Haren is een belezen dorp’, zegt zij. ‘Veel dorpsbewoners werken in het ziekenhuis of op de universiteit in Groningen.’
In februari 2014 werd de Coöperatieve Vereniging Boomker Boeken opgericht. Met de opgehaalde 180.000 euro werd de winkel overgekocht en werd de voorraad aangevuld. Werknemers werden doorbetaald en professionele winkelmanagers werden ingehuurd om de boekhandel te runnen. De eerste zes jaar sinds de overname draaide Boomker een klein verlies, dat kon worden opgevangen met het geld uit de coöperatie. In het zevende jaar maakte de boekhandel weer winst – mede door de verhuizing van het ‘voeteneind’ naar het centrum van het dorp.
Sindsdien bruist het in de boekhandel. Ook op een doordeweekse middag in november. Mensen lopen in en uit, neuzen tussen de boeken, maar ook tussen de ‘non-books’: spelletjes, kerstversiering, percolators en andere hebbedingen. Winkelmanagers Petra Ordelman en Charlotte Pennink zijn beiden aanwezig en druk in de weer. Die avond is er een algemene ledenvergadering voor de coöperanten.
‘Wij hanteren de gouden regel: coöperanten bemoeien zich niet met de bedrijfsvoering’, zegt Ordelman. ‘Maar tweemaal per jaar leggen we verantwoording af voor ons beleid, tijdens de ledenvergadering.’ Coöperanten kunnen dan ook kritische vragen stellen. ‘Tijdens de vorige vergadering waren sommige coöperanten fel tegen de non-books, zij wilden liever dat we alleen maar boeken zouden verkopen. Maar wij legden uit: die cadeautjes zijn voor de winkel een noodzakelijke inkomstenbron. Als wij die niet verkopen, kunnen we straks ook geen boeken meer verkopen.’
Die avond zijn er een stuk of dertig coöperanten bij de ledenvergadering aanwezig, die zich na afloop verzamelen rond de borreltafel. Voor Elsa Veldman-Vels, voormalig boekverkoper bij Boomker, was dit de eerste ledenvergadering. ‘De jaarcijfers werden gepresenteerd’, vertelt ze. ‘Er is weer winst gemaakt: vooral op de non-books.’ Dat geld wordt niet uitgekeerd aan coöperanten, maar wordt in de boekhandel gestoken, is net als in eerdere vergaderingen besloten.
‘Echt niemand van onze leden zit op twee tientjes dividend te wachten’, zegt Kielman. ‘Ze hebben veel liever dat er hier een sterke boekhandel staat. De meesten zijn blij , en ook wel een beetje trots, dat ze daaraan kunnen bijdragen.’
Ook Ordelman voelt die trots: ‘Onze coöperanten zijn geweldige ambassadeurs voor de winkel.’ Dat ziet ze terug in de online verkoop, waar regelmatig bestellingen binnenkomen van mensen die niet uit de buurt komen: familie of vrienden van coöperanten. Kielman: ‘Ik zeg ook altijd: als je mij een boekje cadeau doet maar je hebt hem niet bij Boomker gekocht, dan kan ik het niet aannemen.’
Nog voor corona goed en wel in Nederland was uitgebroken, dacht Walter Jansen al: dit zou voor de zaak weleens een crisisjaar kunnen worden. Zijn boekhandel Het Colofon, opgericht in 2014 in de binnenstad van Arnhem, had maar weinig financiële reserves. Hij wist dat de winkel risico zou lopen als hij niet snel zou handelen.
Jansen wilde én geld ophalen én mensen mede-eigenaar maken. ‘Met meerdere eigenaren zou de boekhandel een betere positie hebben tegenover banken, mocht een lening nodig zijn’, legt hij uit. Zo kwam hij op het idee om een coöperatie op te richten. Hij schatte de totale waarde van zijn boekhandel op een half miljoen euro. De helft van zijn boekhandel wilde hij verkopen aan coöperanten. Jansen: ‘Met dat geld zou ik Het Colofon financieel kunnen bijstaan, mocht dat nodig zijn.’
‘Boekhandel te koop’, kwam er in mei 2020 op bordjes in Het Colofon te staan. De prijs: 1.000 euro. Binnen een maand wilde Jansen 250 mensen vinden die bereid zouden zijn om voor minimaal dat bedrag mede-eigenaar van de boekhandel te worden. Hij benaderde zijn vaste klanten en kennissen en promootte zijn zaak online. Het werkte: na een maand (en twee dagen) had hij alle toezeggingen (of, nou ja, 249) binnen. Drie maanden later was het geld er echt.
Er kwam zelfs meer dan drie ton op de rekening van de coöperatie te staan. Met het grootste deel van dat geld kocht de coöperatie 51 procent van de aandelen van de boekhandel, die was ondergebracht in een BV. Het overgebleven geld bleef binnen de coöperatie (en werd later voor een deel gebruikt om culturele activiteiten mee te financieren). In deze constructie bleef de bedrijfsvoering van de boekhandel bij Jansen en zijn werknemers, als directeur en team van de BV.
Na twee coronajaren verlies te hebben gedraaid, schrijft de boekhandel sinds 2022 weer zwarte cijfers. Tot nu toe is de winst gebruikt om het verlies uit de coronatijd te betalen. ‘Het plan is wel om over dit jaar dividend uit te keren aan de coöperanten’, zegt Jansen. ‘Voor een deel van hen kan dat motivatie zijn om lid te blijven.’
Statutair was vastgelegd dat coöperanten na twee jaar – de vooraf ingeschatte duur van de coronacrisis – hun geld weer zouden mogen terugvragen. ‘Dat hebben we deels zo gedaan om het voor mensen laagdrempeliger te maken om in te stappen’, zegt Jansen. ‘Maar ook omdat ik vond: we moeten onszelf als boekhandel voldoende blijven bewijzen. Als de coöperatie verloop heeft, moet die sterk genoeg zijn om weer aanwas te creëren.’ Inmiddels hebben sommige coöperanten hun inleg van 1.000 euro al teruggevraagd.
Waarvoor bestaat de coöperatie nog, nu de boekhandel is ‘gered’? ‘Bij de oprichting van de coöperatie hebben we twee doelen opgesteld: het behoud van de boekhandel én een bijdrage leveren aan het culturele klimaat in Arnhem’, zegt bestuurslid Frederike Roetering op een vrijdag in Het Colofon. De coöperatie financiert evenementen van cultureel-maatschappelijke aard in de boekhandel zoals een mini-symposium over ‘de kracht van lezen’ dat die avond plaatsvindt. Juist dat soort activiteiten trekt coöperanten aan, denkt Roetering. ‘Maar voor de ideeën en organisatie hebben we tot nu toe vooral op Walter geleund. Over drie jaar gaat hij met pensioen. Het is nog maar de vraag of we dan een opvolger kunnen vinden met dezelfde creativiteit.’
‘De organisatie van die cultureel-maatschappelijke evenementen zou meer bij de coöperatie kunnen komen te liggen’, zegt coöperant Hennie Mones. In een werkgroep met vijf anderen denkt zij na over de mogelijke toekomst van de coöperatie. ‘Maar dan moeten er wel genoeg coöperanten bereid zijn om actief te worden. Om dat te peilen, organiseren we binnenkort een ledenraadpleging.’
Na afloop van de ledenraadpleging doet Jansen verslag: ‘Genoeg coöperanten hebben gezegd een stap naar voren te willen doen: er komen werkgroepen om de coöperatie te versterken en activiteiten te organiseren. En er is besloten om de doelstelling van de coöperatie aan te scherpen. Het gaat nu om: het behoud van een onderscheidende boekhandel met maatschappelijke relevantie.’
‘Het is hartverwarmend om te ervaren dat de winkel die ik altijd heb bedoeld als winkel voor en door de buurt, zo op handen wordt gedragen’, zei Monique Burger in augustus 2020 in Het Parool. Met een emotioneel afscheid droeg ze De Nieuwe Boekhandel in Amsterdam, de winkel die ze tien jaar daarvoor had opgezet, over aan een coöperatie. De ruim tweehonderd kersverse mede-eigenaren kwamen voornamelijk uit de wijk Bos en Lommer.
‘Toen ik hier in 2008 kwam wonen, was de Bos en Lommerweg een sombere straat. Er was veel leegstand. Toen kwam de Bagels & Beans er, en vlak daarna volgde Monique met haar boekhandel. Sindsdien is de buurt op een goede manier veranderd’, zegt coöperant Caro Ritsma. ‘Mijn lidmaatschap is ook een manier om iets terug te doen.’
Eerst zou een koper de winkel overnemen. Toen die zich op het laatste moment terugtrok, kwam Burger op het idee van een coöperatie. Uiteindelijk verkocht ze 230 certificaten van 1.000 euro (sommige coöperanten namen er meer dan een). Met dat geld werd de winkel overgekocht en een buffer aangelegd.
Tijdens corona ging het relatief goed met De Nieuwe Boekhandel, maar vrij snel daarna ging het bergafwaarts. ‘We hadden hoge personeelskosten en het lukte niet om winst te maken’, zegt Anne Botman, voorzitter van het coöperatiebestuur. ‘We hadden fijne winkelmedewerkers, maar niemand was echt bedrijfsleider. Je hebt iemand nodig met de instelling: hoe kan ik meer klanten aantrekken en meer winst maken?’
‘Met het vertrek van Monique verdween ook het ondernemerschap uit de winkel’, zegt coöperant Liedewij Loorbach. ‘Ik ben zelf ondernemer, net als sommige andere coöperanten. Toen bleek dat het niet goed ging met de winkel, opperde iedereen ideeën die de winkel zouden kunnen helpen.’
Coöperanten tonen zich nog steeds erg betrokken bij De Nieuwe Boekhandel. Op de ledenvergaderingen komen elke keer zo’n 70 man af en een stuk of 35 coöperanten zetten zich actief in voor de winkel. Ze doen klusjes wanneer dat nodig is, verzinnen en organiseren evenementen en helpen mee met de marketing. Er is ook een groepje coöperanten dat Funda in de gaten houdt, om bij elke nieuwe buurtbewoner een kortingsbon voor de boekhandel door de bus te doen.
Door de financiële nood moest het bestuur de stofkam door de uitgaven halen. ‘We hebben overal bezuinigd waar dat kon, tot het Spotify-abonnement aan toe’, aldus Botman. ‘De personeelsbezetting brachten we terug tot het minimale niveau – maar het bleef financieel lastig. Toen hebben we op een algemene ledenvergadering besloten om op zoek te gaan naar een ondernemer die de winkel geheel of als mede-eigenaar zou willen overnemen.’
In november kon De Nieuwe Boekhandel eindelijk het nieuws brengen: Israa Abdullatif, een ervaren boekhandelaar, is de nieuwe winkelmanager. Van de coöperatie krijgt ze de volmacht om de winkel naar eigen inzicht te runnen. Abdullatif is geen (mede-)eigenaar geworden, maar investeert wel mee in de winkel en zal worden betaald uit de winst. Het was haar expliciete wens dat de coöperatie – ‘een verzameling van mensen met ideeën, kennis, kunde en enthousiasme’ – zou blijven bestaan.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant