Duitsland gold altijd als schoolvoorbeeld van hoe je als land moet omgaan met een duister verleden. Maar de onvoorwaardelijke steun voor Israël sinds 7 oktober 2023 zorgt voor grote maatschappelijke onrust, inclusief kritiek vanuit de Joodse gemeenschap. Draait Duitsland zich in een ethische knoop?
is correspondent Duitsland van de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Voor dit verhaal volgde hij een jaar lang de Duitse omgang met de Gaza-oorlog en pro-Palestijnse demonstraties in Duitsland.
Het internationale arrestatiebevel tegen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu stelt Duitsland voor een bijzonder moeilijke keuze. Enerzijds ziet het land zichzelf als internationaal voorvechter van de democratie, internationaal recht en een rules-based wereldorde. Anderzijds steunt het Israël bijna onvoorwaardelijk, militair en diplomatiek, ook na ruim 43 duizend Palestijnse doden.
In het land vormen politiek, veel media en de politie een gesloten front om pro-Palestijnse uitingen tot een minimum te beperken. Steeds strengere regels verlagen de drempel voor beschuldigingen van antisemitisme en verhogen sancties op overtreders. Dit almaar verdergaande ‘anti-antisemitisme’ zorgt voor grote ontsteltenis bij pro-Palestijnse betogers, mensenrechtenorganisaties en liberale Joden.
Het werpt ook nieuw licht op de Duitse Erinnerungskultur. Duitsland gold altijd als schoolvoorbeeld van hoe je als land moet omgaan met een duister verleden. Maar een jaar na het begin van de Gaza-oorlog ontstaat ook een ander beeld: van een natie die zich zo heeft vastgezet in de omgang met het verleden, dat het haar blik op het heden vertroebelt. Daarbij dreigen democratische beginselen te sneuvelen.
Dat zegt onder anderen Darren O’Byrne, een Iers-Duitse historicus aan de Universiteit van Cambridge die is gespecialiseerd in de Duitse herinneringscultuur. Die komt, zegt O’Byrne, ‘in brede zin neer op hoe Duitsland sinds 1945 omgaat met zijn naziverleden en daar in het heden uiting aan geeft’.
‘Het centrale element daarin is de Holocaust, het grootste massamoordprogramma in de geschiedenis. Die geldt voor Duitsland, en het hele Westen, als het ware noorden op ons morele kompas. We leven in een onzekere wereld, maar we hebben een houvast: dat was het ergste ooit, en dat mag nooit meer gebeuren. Duitsland ziet zichzelf als de hoeder daarvan. Het definieert zijn identiteit.’
En daar gaat het in Duitsland nu mis, zegt O’Byrne. ‘De overweldigende consensus is: boete doen betekent schouder aan schouder staan met Israël als het gaat om zijn verdediging, wie de regering die dag ook is. Het gaat bij de Duitse herinneringscultuur dus niet over dialoog, maar over een orthodoxie, een ingenomen positie die koste wat het kost moet worden verdedigd.’
In april bijvoorbeeld organiseerden pro-Palestijnse activisten een driedaags congres in Berlijn en nodigden enkele sprekers uit die de Duitse autoriteiten van antisemitisme verdenken. Toen een van hen per videoverbinding aan het woord was, stormden tientallen politieagenten binnen, trokken de stekker eruit, en beëindigden het hele congres.
O’Byrne: ‘Voor mij onderstreept dat hoe dogmatisch de Duitse omgang met zijn verleden is geworden, het huidige anti-antisemitisme. Ik maak me grote zorgen over waar Duitsland heen gaat. Pro-Palestijnse stemmen worden het zwijgen opgelegd, onder het mom van antisemitisme. Dat is een bedreiging voor de vrijheid van meningsuiting – en de democratie.’
De academicus is niet de enige die zich zorgen maakt. Op 7 november nam de Bondsdag, de Duitse Tweede Kamer, met overweldigende meerderheid een door academici en mensenrechtenactivisten – ook in Israël – hevig bekritiseerde antisemitismeresolutie aan: ‘Nie wieder is nu. Joods leven in Duitsland beschermen, waarborgen en versterken’.
Sinds 7 oktober 2023 is ‘Jodenhaat en Israël-gerelateerd antisemitisme’ volgens de ondertekenaars veelvuldiger dan het in decennia is geweest. Veel Joodse Duitsers voelen zich angstig, meldt de Zentralrat der Jüden, dat het grootste deel van de religieuze Joden in Duitsland vertegenwoordigt. Het beschermen van ‘de veelvoud aan Joods leven’ in Duitsland, stelt de resolutie, is ‘Staatsräson’ – naar het Franse raison d’état: staatsbelang dat andere juridische of morele overwegingen overstijgt.
Ook binnen de Bondsdag was discussie. Met name leden van De Groenen hebben zich verzet, onder meer wegens een frase die ‘antisemitisme van angstaanjagende omvang’ toeschrijft aan ‘immigratie’ uit het Midden-Oosten. Maar uiteindelijk gingen ook zij overstag. De beschuldiging dat kritiek op Israël onmogelijk wordt door de resolutie, verwierp de plaatsvervangend Groenen-fractievoorzitter. ‘Je kunt elke dag in de media zien dat dat niet zo is.’
Kern van de kritiek is de controversiële definitie van antisemitisme die de resolutie voorschrijft als leidraad voor (regionale) overheden bij de bestrijding ervan. Deze IHRA-definitie, van de International Holocaust Remembrance Alliance, is door de makers zelf nadrukkelijk bedoeld als ‘niet-juridisch bindende werkdefinitie’.
De controverse gaat over enkele bijbehorende voorbeelden van mogelijk hedendaags antisemitisme. Die moeten worden gezien als ‘illustraties’, zegt de IHRA, waarbij de context van doorslaggevend belang is.
Daaronder valt ‘de bewering dat het bestaan van de staat Israël is ingegeven door racistische overwegingen’, ‘met twee maten meten (van Israël gedrag eisen dat niet van andere democratieën wordt verlangd)’ en ‘het huidige beleid van Israël vergelijken met het beleid van de nazi’s’.
Deze voorbeelden zijn zo breed interpretabel dat zelfs de man die ze twintig jaar geleden schreef zich er inmiddels van heeft gedistantieerd. ‘Pro-Israëlische groepen gebruiken de voorbeelden als wapen om activisten de mond te snoeren’, zei antisemitisme-expert Kenneth Stern tegen de Volkskrant. ‘Daarvoor is de definitie nooit bedoeld.’
Maar dat is wel wat Duitsland ermee doet, zegt bijvoorbeeld Michael Barenboim, een Duitse violist van Joodse komaf en fel tegenstander van de resolutie en de Duitse Israël-politiek. De resolutie stelt onder meer dat er geen subsidie meer gaat naar projecten of organisaties die oproepen tot een boycot van Israël of zich schuldig maken aan antisemitisme.
‘Op deze manier kunnen we geen discussie meer hebben over Israël’, zegt Barenboim, die met andere artiesten en academici een open brief tegen de resolutie schreef. ‘Kritiek op Israël kan zomaar worden gelijkgesteld aan antisemitisme.
‘Het afgelopen jaar was er een sterke toename in repressie, het cancelen van artiesten en kunstenaars, en politiegeweld tegen betogers. Van autocratische regimes weten we dat wie kritiek wil smoren, begint in de kunst- en cultuursector. Met deze resolutie zal het alleen maar erger worden.’
Op 7 oktober 2023 hees Axel Springer, een van de grootste krantenuitgevers in Europa, de Israëlische vlag voor zijn Berlijnse hoofdkantoor. Een jaar later wappert hij daar nog steeds. Wie komt werken bij het bedrijf, eigenaar van onder meer Bild en Die Welt, moet vijf beginselen onderschrijven. Nummer 2: ‘Wij steunen het Joodse volk en het bestaansrecht van de staat Israël.’
Grote delen van de Duitse media vermijden hevige kritiek op Israël. Zeker in het begin van de oorlog was er weinig ruimte voor pro-Palestijnse perspectieven. Toen de politie het pro-Palestijnse congres opbrak, meldden infodisplays in de Berlijnse U-bahn dat een bijeenkomst van ‘Israël-haters’ was beëindigd.
Op straat vertaalt het Duitse anti-antisemitisme zich in een zerotolerancebeleid. Pro-Palestijnse protesten in Berlijn worden stelselmatig begeleid door enorme aantallen politieagenten die hard ingrijpen bij elk geluid of gebaar dat de autoriteiten als antisemitisch zien.
Wie een paar pro-Palestijnse demonstraties met pro-Israëlische tegendemonstraties bezoekt, ziet het verschil in behandeling van beide groepen. Een Joodse pro-Israëlische betoger aan Unter den Linden zegt onder politiebescherming tegen een Volkskrant-verslaggever dat de enige oplossing voor het conflict volledige ontwapening en onderwerping van de Arabische wereld is, ‘zoals Japan en Duitsland hebben gedaan’. Dat men niet moet vergeten ‘dat Israël nucleaire wapens heeft’. Naast hem wappert iemand een vlag van de IDF, de Israëlische strijdkrachten.
Pro-Palestijnse betogers die ‘From the river to the sea, Palestine shall be free’ roepen, wat volgens de Berlijnse autoriteiten gelijkstaat aan het ontkennen van Israëls bestaansrecht en dus antisemitisme, worden daarentegen ogenblikkelijk en soms met veel geweld door de politie uit de menigte gesleurd. Zijn het er meerdere, dan maakt de politie een einde aan de demonstratie, zoals eerder deze maand. Een veroordeling kan voor immigranten het verkrijgen van de Duitse nationaliteit onmogelijk maken.
Radiozender Berlin-Brandenburg becijferde in oktober, een jaar na het begin van de Gaza-oorlog, dat toen 3.197 strafzaken tegen pro-Palestijnse betogers voor alleen al het Berlijnse gerecht waren gebracht. Daarvan was 80 procent afgehandeld. In 363 gevallen kwam het tot een aanklacht. Slechts twintig mensen werden veroordeeld (de helft van alle zaken werd geseponeerd, omdat er geen verdachte bekend was).
Door de bestrijding van antisemitisme zo nauw te verbinden aan het verdedigen van het huidige Israëlische regeringsoptreden dwingt Duitsland zichzelf in een heel nauwe definitie van wat de bescherming van Joods leven inhoudt. Een bijwerking daarvan, zowel in de culturele sector als bij straatprotesten, is dat steeds meer Joodse critici van de Israëlische regering worden geraakt.
Al in november 2023 besluit de Berlijnse senaat de subsidie van ‘dekoloniaal en queer feministisch’ cultuurcentrum Oyoun in te trekken nadat het een podium had geboden aan Jüdische Stimme, de Duitse evenknie van Een Ander Joods Geluid. Een maand later wordt de uitreiking van de Hannah Arendt-prijs voor politiek denkers geannuleerd. De beoogde ontvanger, de Amerikaans-Joodse auteur Masha Gessen, had Gaza in The New Yorker vergeleken met Joodse getto’s uit de Tweede Wereldoorlog.
‘In het huidige Duitse debatklimaat had Hannah Arendt nooit de Hannah Arendt-prijs ontvangen’, zei Gessen tegen Der Spiegel, nadat de auteur de prijs in kleinere kring alsnog had ontvangen.
Bij de wekelijkse Berlijnse pro-Palestijnse demonstraties zijn elke keer tientallen Joodse betogers aanwezig, vaak te herkennen aan een keppeltje of een bord met ‘Another Jew for a free Palestine’ erop. Dat leidt soms tot merkwaardige situaties, waarbij de Duitse politie Joodse betogers oppakt op beschuldiging van antisemitisme gebaseerd op een Duitse definitie. Bijvoorbeeld omdat ze Israël beschuldigen van apartheid of genocide.
‘Ik kan in Tel Aviv meer kritiek leveren op Israël dan in Berlijn,’ zei een 41-jarige Israëlische academicus toen ze eind vorig jaar kort staande werd gehouden. Ze had een bordje bij zich met de tekst ‘From the river to the sea means human rights for everyone’, een kwinkslag op de in Duitsland verboden leus.
Het is een van de grote zwaktes in de herinneringscultuur zoals de autoriteiten haar sinds het begin van de Gaza-oorlog gestalte geven. ‘De Joodse gemeenschap is, zoals alle gemeenschappen, heel divers,’ zegt O’Byrne, de historicus van Cambridge. ‘Er zijn mensen die Israëls optreden in Gaza volmondig steunen, en mensen die er fel tegen zijn.
‘De Duitse regering, en dit is misschien wat controversieel, heeft een beeld van ‘de Joodse gemeenschap’ en doet vervolgens datgene waarvan zij denkt dat het die gemeenschap dient.
‘Maar het is het afgelopen jaar ook duidelijk geworden dat er Joodse mensen in Duitsland zijn die walgen van de manier waarop de herinnering aan de Holocaust wordt ingezet, in Israël én in Duitsland. Door de een om een brute oorlog in Gaza en Libanon uit te voeren, door de ander om te zeggen: we mogen daar geen vraagtekens bij zetten.’
Volgens O’Byrne staat Duitsland op een punt dat doet denken aan de protestzomer van 1968. Toen werd de naoorlogse Duitse generatie volwassen en begon aan opa en oma te vragen: wat is er gebeurd, wat hebben jullie gedaan? Het leidde uiteindelijk, toen die generatie aan de macht kwam, tot de Erinnerungskultur zoals Duitsland die sindsdien heeft.
‘Er was een bestaand narratief – de Holocaust was slechts de schuld van een klein groepje rotte appels, de rest wist van niks – en toen kwam er een jongere generatie die zei: dat moet anders. Ook nu is er een geopolitieke situatie met een verre oorlog – toen in Vietnam – die zeer onpopulair is, en zijn er groepen mensen die de straat opgaan. Ik hoop dat het huidige debat zal leiden tot een meer open herinneringscultuur in Duitsland. Maar als je kijkt naar de politieke situatie in veel westerse landen, lijkt het erop dat we een andere kant opgaan.’
De huidige Duitse regering onderzoekt de ‘nationale implementatie’ van het ICC-arrestatiebevel tegen Netanyahu en zijn voormalige defensieminister Yoav Gallant. Maar op 23 februari zijn er verkiezingen in Duitsland, en de rechts-conservatieve CDU staat met grote afstand bovenaan in de peilingen. CDU-leider Friedrich Merz heeft het feit dat de huidige regering arrestatie overweegt al afgedaan als ‘een schandaal’.
Duitsland lijkt een tweesprong te naderen. Wil het land een geloofwaardig voorvechter blijven van de internationale rechtsorde, die op haar beurt deels voortkwam uit de Holocaust? Of wil Duitsland Israël en diens huidige regering blijven verdedigen, in eigen land en op het internationale toneel?
‘Als Duitsland ervoor kiest om het ICC naast zich neer te leggen’, zegt O’Byrne, ‘is dat catastrofaal. Het hele land is gebouwd op de notie dat internationaal recht bindend is.’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant