Ondanks alle misère die Europa belaagt – oorlog, versplinterde parlementen, klimaatverandering, de noodzaak van miljardeninvesteringen – blijft António Costa, vanaf vrijdag de nieuwe EU-president, een optimist. ‘We hebben dramatischer situaties meegemaakt.’
is EU-correspondent van de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
António Costa bezocht afgelopen maanden vrijwel alle Europese regeringsleiders en hun boodschap was uitzonderlijk helder: het moet anders! De nieuwe EU-president moet de herinneringen aan zijn voorganger Charles Michel – die van chaos en wanhoop – snel doen vergeten.
De EU-toppen moeten korter, geen slepende sessies meer waar zwaar geïrriteerde leiders met van vermoeidheid roodomrande ogen na middernacht zelf tekstvoorstellen zitten te maken. ‘De taak van de EU-toppen is richting geven. Dat gaan we doen’, aldus Costa in gesprek met zes Europese kranten, waaronder de Volkskrant.
Zondag begint de Portugese oud-premier als voorzitter van de Europese Raad, het vergaderplatform van de leiders, dat samen met de Europese Commissie en het Europees Parlement leiding geeft aan de EU. Direct na zijn benoeming eind juli, begon Costa (63) met een toer langs de hoofdsteden. Hij werd aangenaam verrast door de hoge mate van eensgezindheid, vooral over de werkmethoden. Die moeten strakker.
De leiders hebben hun buik vol van Michels aanpak met veel onderwerpen per top die maar ten dele ambtelijk werden voorgekookt. Costa kiest voor hoofdlijnen en informele – met de benen op tafel – discussies over zware kwesties. ‘Voor begin februari heb ik een brainstormdag gepland met de 27 leiders over de defensie. Ik zal de secretaris-generaal van de Navo Mark Rutte uitnodigen voor de lunch op die dag en de premier van het Verenigd Koninkrijk voor het diner.’
Ook de relatie met Commissievoorzitter Ursula von der Leyen wordt op een andere – lees: vriendschappelijke – leest geschoeid. Nadat Michel vijf jaar lang een openbare oorlog met haar had gevoerd (en verloren), smachten de leiders naar normaliteit. ‘Iedereen wil een soepele samenwerking met de andere Europese instituties. Dat is niet zo moeilijk, lijkt me.’
De laatste vijf jaar met Michel toonde het tegendeel.
‘Ik heb een zeer goede politieke en persoonlijke band met Von der Leyen. Een belangrijke test kwam tijdens het Portugese EU-voorzitterschap, de eerste helft van 2021. Dat was tijdens de covidpandemie, een extreem moeilijke tijd, niet alleen vanwege de ziekte, maar ook economisch. Het was van groot belang dat we toen begonnen met het vaccinatieprogramma en met het economisch herstelfonds. Dat hebben we gedaan. Ik zie niet waarom mijn relatie met Von der Leyen anders zal zijn in de toekomst.’
Michel en Von der Leyen spraken elkaar vrijwel nooit, het overleg tussen hen is jaren geleden gestopt. Herstelt u dat overleg?
‘Dat heb ik al gedaan. Von der Leyen en ik zien elkaar om de week en ik ben bereid dat op te schroeven indien nodig.’
U bent de vierde EU-president, wat wordt uw handelsmerk?
‘Ik heb met al mijn voorgangers gesproken. Hun ervaringen zijn zeer nuttig voor mij: Herman Van Rompuy met de financiële crisis, Donald Tusk met Brexit, Michel met de pandemie. Calamiteiten bepalen je prioriteiten. Die van mij zijn helder: onze waarden verdedigen, welvaart bevorderen en streven naar vrede. Verder heb ik als EU-president geen autoriteit maar een missie. En die is de eenheid tussen de 27 lidstaten bewaren.’
De Italiaanse premier Meloni stemde als enige tegen uw benoeming. De Hongaarse premier Orbán is de notoire dwarsligger in Brussel. Hoe houdt u die eenheid tussen de 27, die nodig is om beslissingen te nemen?
‘De EU is gebaseerd op de diversiteit van onze lidstaten. Staten met een verschillende geschiedenis, die verschillend naar de wereld kijken, bestuurd door leiders van verschillende politieke families. Dus het ‘nieuws’ is niet dat we verschillen, maar dat we akkoorden bereiken. De EU gaat over de politieke bereidheid om tot elkaar te komen.
‘Giorgia Meloni was de eerste die ik heb bezocht. We hadden een goed gesprek, ik weet zeker dat we goed zullen samenwerken. Mijn ervaring is dat partijpolitiek maar eens in de vijf jaar de vergaderzaal binnenkomt, als we de topjobs verdelen. Daarna zijn er zeker meningsverschillen, maar die vloeien voort uit nationale belangen, niet uit partijpolitiek.’
En Viktor Orbán?
‘Orbán is de senior aan de vergadertafel. In de acht jaar dat ik als premier de EU-toppen bijwoonde, was ik het zelden met hem eens. Maar ik ken Orbán als constructief, ook als hij alleen staat.’
Constructief?
‘Recentelijk namen de leiders een belangrijk besluit over Oekraïne (het kandidaatlidmaatschap van de EU voor Kyiv, red.). Dat kon alleen omdat op het beslissende moment, Orbán even de zaal had verlaten. Soms moeten we creatief zijn om de verschillen te overbruggen. Unanimiteit komt niet altijd spontaan.’
U bent een socialist, maar het politieke zwaartepunt in Europa – bij de EU-toppen, in het parlement, in de Commissie, in de lidstaten – is naar rechts verschoven. Wordt dat een probleem voor u?
‘Zeker niet voor mij, anders hadden de leiders me niet gekozen. Ik zal mijn politieke kleur niet vergeten, ik heb een goed geheugen. Maar als EU-president moet ik boven mijn partij staan, boven mijn land. Ik vertegenwoordig nu 27 landen.’
Een pro-Europese meerderheid in het Europees Parlement is niet meer verzekerd. Dat kan tot een impasse leiden waardoor de EU stilvalt. Baart u dat zorgen?
‘We leven in tijden waarin onze democratieën zowel meer gepolariseerd als gefragmenteerd zijn. Dat zie je in het Europees Parlement, maar ook in nationale parlementen. Dit is misschien het nieuwe normaal. Democratie is complexer geworden, maar het is wel de keuze van de burger. In Duitsland waren lange tijd twee partijen voldoende om een regering te vormen, nu was er een coalitie met drie en dat werkte niet. In het Europees Parlement beschikken christen- en sociaaldemocraten niet meer over de meerderheid. Niettemin werd Von der Leyen dit jaar met meer stemmen verkozen dan in 2019. En tekenden de christen-, sociaaldemocraten en liberalen deze maand een verklaring om samen te werken.’
Een verklaring die een uur later uiteenrafelde tijdens een moddergevecht over elkaars kandidaatcommissarissen. Versterkt de polarisatie niet de weerzin bij de burger tegen de EU?
‘Ik ben een optimist, dus zeg ik dat de EU minder saai is dan voorheen. Bovendien, we hebben echt dramatischer situaties meegemaakt. In de jaren dertig was er een burgeroorlog in Spanje. Nu hebben we nergens in de EU een burgeroorlog. We hebben soms moeilijke debatten, maar geen oorlog.
‘Leiders staan voor grote uitdagingen. Het is duidelijk dat de globalisering, die miljoenen mensen wereldwijd uit de armoede heeft gehaald, tot problemen leidt in de EU-landen. Jongeren voorzien niet dat zij het beter krijgen dan hun ouders en grootouders. Dat veroorzaakt onrust en spanning.
‘De covidpandemie was een ingrijpende inbreuk op onze levenswijze, misschien begrijpen we nog steeds niet wat voor effect dit had op de samenleving. Het veroorzaakte gevoelens van malaise, die vervolgens werden versterkt door de oorlog in Oekraïne en de inflatie. Het is heel belangrijk dat burgers voelen dat we naar ze luisteren.’
De Duits-Franse motor van de EU is stilgevallen. Berlijn en Parijs verschillen over alle belangrijke kwesties van mening. Tegelijkertijd is president Emmanuel Macron politiek vleugellam en bondskanselier Olaf Scholz demissionair. Dat zet een rem op uw ambities.
‘Wel, dit is nu een keer de andere kant van de medaille. Meestal klaagt iedereen dat Frankrijk en Duitsland de besluitvorming monopoliseren. Luister: Frankrijk en Duitsland zijn altijd heel belangrijk geweest voor de EU en zullen dat blijven. Macron en Scholz zijn twee belangrijke stemmen aan tafel en zullen dat blijven.’
Hun stem is verzwakt. In Frankrijk heeft de regering geen meerderheid, in Duitsland komen er verkiezingen. Scholz en Macron hebben geen tijd voor Europa.
‘Er zijn altijd ergens verkiezingen in Europa. En soms betekent dat eventjes meer aandacht voor nationale dan voor Europese zaken. Maar ook bij problemen thuis kan de leider in Brussel op hetzelfde respect als de anderen rekenen. Ik heb nooit iemand horen zeggen: het maakt niet uit wat de bondskanselier zegt, want hij heeft geen meerderheid meer. Frankrijk en Duitsland komen vrijwel altijd tot een vergelijk.’
De nieuwe Amerikaanse president Donald Trump suggereert dat hij de financiële en militaire steun aan Oekraïne gaat terugschroeven. Kan de EU dat gat vullen?
‘We moeten niet vooruitlopen op wat Trump gaat doen. Ik zal hem benaderen nadat ik officieel aan de slag ben gegaan. We zullen onze plannen op elkaar afstemmen, gebaseerd op onze gezamenlijke belangen en ons diepgewortelde bondgenootschap.’
Gaat u naar Mar-a-Lago om Trump te bezoeken, het buitenverblijf in Palm Beach waar hij woont?
‘Nee, ik bel gewoon.’
Het verbaast me dat u zegt: ‘We moeten niet vooruitlopen op wat Trump gaat doen.’ Er staat zoveel op het spel, niet alleen voor Oekraïne maar ook voor de EU, voor de hele wereld.
‘Ik bedoel: we moeten niet speculeren op wat Trump gaat doen.’
De vraag was: kan de EU het gat vullen als Trump Oekraïne laat vallen? Tot nog toe zegt de EU dat ze Kyiv zolang als nodig zal steunen.
‘Zolang als het duurt en zo intens als nodig, dat is de positie. Deze toezegging is gebaseerd op internationaal recht, op respect voor de grenzen van een land. Ons gesprek met Trump moet uitgaan van de gezamenlijke belangen van de EU en de VS. Vergeet niet dat we bondgenoten zijn. Vrienden. We zullen de juiste toon vinden als Trump in het Witte Huis zit.’
Ik denk niet dat Volodymyr Zelensky, de president van Oekraïne, dit antwoord geruststellend vindt.
‘Waarom niet?’
Omdat hij nu hulp nodig heeft, meer zelfs dan hij momenteel krijgt, terwijl de VS zich mogelijk terugtrekken. En dan zegt u: we komen er wel uit als Trump president is.
‘Ik kan alleen namens de EU spreken, niet namens de VS. En ons antwoord aan Zelensky is helder: we steunen Oekraïne zolang als nodig en zoveel als nodig. Ik heb al een afspraak met Zelensky gepland om hem dat persoonlijk te vertellen.’
De EU-leiders zeggen dat de militaire productie in Europa fors omhoog moet. Kan dat zonder gezamenlijke investeringen, een nieuwe EU-pot met miljarden euro’s?
‘De EU heeft geen bevoegdheden hier, dus dit is een stapsgewijs proces. Vandaar die brainstormdag in februari. Om te zien wat voor militaire slagkracht de EU – binnen de Navo – moet opbouwen. Wat doen de lidstaten, wat doet de EU en hoe gaan we dit financieren? Tijdens mijn bezoek aan de leiders merkte ik dat ze dit met een open geest benaderen.’
De schattingen over de kosten lopen op tot 1.500 miljard euro voor de komende paar jaar.
‘Om te beginnen: ook zonder nieuw EU-geld kunnen we veel doen. De gezamenlijke inkoop van militair materieel scheelt al een hoop geld. Gezamenlijke standaarden maken grotere orders en dus lagere prijzen mogelijk. We kunnen ook de militaire uitgaven buiten de begrotingsregels houden van het Stabiliteitspact, dat geeft landen meer financiële armslag.’
Maar kan het volgens u zonder nieuwe EU-leningen, de in Nederland en Duitsland gewraakte eurobonds?
‘Alle leiders zijn zich bewust van wat er op ons afkomt. Dat de defensie-uitgaven omhoog moeten; dat de groene transitie door moet gaan; dat we de concurrentiekracht van het bedrijfsleven moeten versterken; onze landbouw bevorderen; de armere regio’s helpen. Iedereen is bereid een akkoord te bereiken. De sfeer is compleet anders dan in 2020 toen de leiders onderhandelden over de nieuwe EU-meerjarenbegroting. Toen zat iedereen in zijn loopgraaf. Nu zijn er geen loopgraven.’
Er was niet één leider die zei: als u met eurobonds komt, ben ik weg?
‘Velen zijn het er niet mee eens, maar voor niemand is het onbespreekbaar. Misschien is een mix van alle financieringsbronnen het compromis om onze doelen te bereiken. Als u me een papiertje geeft, schrijf ik op wat volgens mij het besluit gaat worden. Maar u mag dat pas lezen als de leiders akkoord zijn met de volgende meerjarenbegroting, dus in 2027.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant