Shiori Ito uit Japan werd verkracht door een invloedrijke tv-journalist met machtige vrienden. Omdat justitie haar zaak niet serieus nam, schreef ze een boek en maakte ze een film over haar verhaal. Hoe gaat de Japanse samenleving om met seksueel geweld?
is redacteur van Volkskrant Magazine, ze maakt podcasts en schrijft geregeld essays en interviews.
De documentaire Black Box Diaries, het regiedebuut van de Japanse journalist Shiori Ito, begint met een waarschuwing in sierlijke letters, geschreven over een beeld van een bloesemblaadje dat drijft in onheilspellend donker water. ‘Ik weet dat er veel van jullie in de wereld zijn die seksueel geweld hebben meegemaakt. Besef alsjeblieft dat deze film triggers bevat. Sluit je ogen en haal diep adem.’
Die diepe ademhaling komt zes minuten later al van pas, als de kijker wordt geconfronteerd met ijzingwekkende beelden, gemaakt door de beveiligingscamera’s van een hotel in Tokio. Daarop is te zien hoe een man in pak een jonge vrouw van de achterbank van een taxi trekt, en haar vervolgens aan haar arm naar de ingang van het hotel sleept. Ze kan nauwelijks op haar benen staan.
De vrouw op de camerabeelden is de dan 26-jarige Shiori Ito, de man is Noriyuki Yamaguchi, een gerenommeerde tv-journalist met machtige vrienden, onder wie de Japanse premier Shinzo Abe. Eerder die avond hebben de twee afgesproken in een bar, nadat Ito per mail had geïnformeerd naar een baan.
Het laatste wat Ito zich kan herinneren, zo zal ze later verklaren in haar aangifte, is dat ze draaierig wordt en in het toilet van het restaurant flauwvalt. Als ze weer bijkomt, ligt ze in een hotelkamer, met Yamaguchi boven op haar. Haar lichaam zit onder de blauwe plekken, haar tepel bloedt. Als ze weg wil, houdt Yamaguchi haar tegen en verkracht hij haar. ‘Mijn gezicht werd tegen het dekbed gedrukt’, vertelt Ito in Black Box Diaries. ‘De beklaagde zei: ik vind je leuk, ik neem je mee naar Washington. Je bent aangenomen.’
Black Box Diaries is een aangrijpend, boosmakend videoverslag van Ito’s strijd om de man die haar verkrachtte voor de rechter te krijgen. De film bestaat uit iPhone-opnamen en voicememo’s. In haar documentaire is Ito zowel slachtoffer als onderzoeksjournalist: als haar zaak wordt geseponeerd gaat ze zelf op zoek naar sluitend bewijsmateriaal en klaagt ze Yamaguchi aan in een civiele rechtszaak.
Die beslissing om terug te vechten is ongekend in Japan, waar slechts 4 procent van alle slachtoffers van seksueel geweld naar de politie stapt, en niemand openlijk praat over verkrachting. Ito verklaart haar besluit aangifte te doen uit het feit dat ze, nog duizelig en verward, met haar negen jaar jongere zusje afspreekt.
‘Ik had beloofd dat ik haar die dag zou meenemen naar een klein, Hawaiiaans pannenkoekhuis in de wijk Harajuku’, vertelt de inmiddels 35-jarige Ito in de lobby van het Amsterdamse Volkshotel. ‘Ik wilde net doen alsof het niet was gebeurd, maar toen ik daar zo gebroken aankwam en mijn zusje zag, besefte ik: dat kan haar ook overkomen. Seksueel wangedrag is zo doodgewoon in Japan. Als meisje in een schooluniform word je soms dagelijks aangerand in de metro. Ik heb altijd een geduldige houding gehad tegenover dit soort geweld. Maar nu ik het gezicht zag van mijn zusje, knapte er iets. Ik voelde dat ik moest vechten.’
Ito doet aangifte, op het politiebureau moet ze met een levensgrote pop de verkrachting ‘naspelen’. De autoriteiten nemen haar zaak vervolgens niet serieus. En dat terwijl er stevig bewijs is tegen Yamaguchi. Naast de eerder genoemde hotelbeelden en dna-sporen is er de getuigenis van de taxichauffeur die hen die avond heeft vervoerd. Hij verklaart dat Ito tijdens de rit gedesoriënteerd overkwam en steeds vroeg om bij de metro te worden afgezet, maar dat Yamaguchi hem opdroeg om naar het hotel te rijden.
Een rechercheur die bereid is Ito’s aangifte toch verder te onderzoeken (en haar later in een tenenkrommende scène min of meer de liefde verklaart) wordt van de zaak gehaald. Als er een arrestatiebevel klaarligt, wordt Yamaguchi om onduidelijke redenen niet in de boeien geslagen. Het hoofd van de Tokiose politie, een vertrouweling van zowel Yamaguchi als premier Abe, zal later verklaren dat hij de arrestatie eigenhandig heeft voorkomen. In Black Box Diaries zie je Ito met haar camera achter hem aanrennen, maar hij wil haar niet te woord staan. Haar zaak wordt om onduidelijke redenen geseponeerd.
Ito doet vervolgens iets dat geen enkele Japanse vrouw eerder heeft gedaan: ze belegt een persconferentie en beschuldigt Yamaguchi openlijk van verkrachting. Deze strijdlust wordt haar niet in dank afgenomen. Zowel door journalisten en politici, als op sociale media wordt Ito een leugenaar genoemd, een onruststoker. Ze wordt na de persconferentie zo ernstig bedreigd, dat ze naar Londen vlucht, waar ze maandenlang bivakkeert op de bank van een bevriende journalist.
Black Box Diaries legt overtuigend bloot hoe in Japan een heel systeem is opgetuigd om een dader vrij spel te geven. Zo was er tot voor kort een stokoude zedenwet van kracht die stelt dat als een slachtoffer bewusteloos of gedrogeerd is, er slechts sprake kan zijn van een ‘quasi-verkrachting’, waarop een lagere straf staat.
De maatschappelijke normen schrijven ondertussen voor dat niet daders, maar slachtoffers van seksueel geweld de schande moeten dragen. ‘Denk je dat jij niets verkeerd hebt gedaan?’, mailt een anonieme vrouw haar. ‘Ook al is het waar wat je zegt, dan nog heb ik zo’n medelijden met de man die je aanklaagt. Je zou je moeten schamen.’ De man die haar heeft verkracht, beschuldigt Ito van smaad en laster. Hij klaagt haar aan en eist meer dan 1 miljoen euro schadevergoeding.
Het is soms hartverscheurend om te zien hoe Ito voor de camera worstelt met haar trauma: eerst duwt ze de pijn op bijna manische wijze weg, dan valt ze in duizend stukjes uiteen, tot op het punt dat ze niet meer wil leven. Toch is er ook troost in Black Box Diaries, want gaandeweg gaan steeds meer vrouwen en mannen om Ito heen staan.
En er is een overwinning: in 2019 oordeelt de rechter in haar civiele zaak dat Yamaguchi zich wel degelijk schuldig heeft gemaakt aan verkrachting. Hij moet háár een schadevergoeding betalen. Maar dan moet Ito’s verwerkingsproces nog beginnen. Black Box Diaries wordt door de internationale pers lovend ontvangen en is in meer dan dertig landen te zien. Behalve in Japan, waar Ito nog steeds onder vuur ligt.
‘Ik ben vorig jaar naar Berlijn verhuisd, want in Tokio werd ik paranoïde’, zegt ze. ‘Dat gevoel is misschien niet terecht, maar ik heb nooit helemaal kunnen achterhalen wie zich overheidshalve met mijn zaak hebben bemoeid, wie mijn aangifte in de doofpot heeft willen stoppen. In Tokio word ik op straat nog steeds uitgescholden. Ik weet niet of ik terug wil, ook al blijf ik hoop houden op verandering in Japan.’
Jouw film legt pijnlijk bloot hoe de Japanse samenleving omgaat met vrouwen die zich uitspreken tegen seksueel geweld. Je wordt uitgemaakt voor leugenaar, voor profiteur. Ook zou je te sexy gekleed zijn.
‘Ja, ik krijg veel kritiek op mijn uiterlijk, omdat tijdens de persconferentie de bovenste twee knoopjes van mijn blouse open stonden. Daardoor zou ik niet geloofwaardig zijn als ‘slachtoffer’. Ik werd overspoeld met hatelijke berichten van mensen die zich zeiden te schamen voor mij. Ze vonden dat ik een hoer was.’
De zaal zat vol journalisten, toch wordt je verhaal daarna nauwelijks opgepikt. Hoe verklaar je dat?
‘Ik denk dat al die journalisten nieuwsgierig waren naar een Japanse vrouw die publiekelijk zegt dat ze is verkracht. Maar ze durfden niet te publiceren over een invloedrijke journalist die nauwe banden heeft met de premier. De persvrijheid in Japan is behoorlijk aan banden gelegd door een complex systeem van ‘Kisha clubs’, exclusieve persverenigingen die toegang verschaffen tot overheidsbronnen en persconferenties. Wie onwelgevallige dingen schrijft, kan zijn of haar lidmaatschap kwijtraken. Ik denk dat dit verhaal te risicovol was.’
Je hebt het sterke vermoeden dat mensen in hoge overheidsposities zich hebben bemoeid met jouw zaak. Waarom denk je dat?
‘Dat gevoel kreeg ik toen Yamaguchi mij begon te bedreigen. Hij zei: ‘Ik ken de premier persoonlijk, ik ken die en die politicus.’ Maar toen Yamaguchi een lovende biografie over de premier kon publiceren, terwijl mijn zaak nog werd onderzocht, drong pas echt tot me door dat mijn zaak in de doofpot werd gestopt.
‘Mijn aangifte werd om onduidelijke redenen geseponeerd, en toen ik vervolgens mijn dossier opvroeg bij de politie was het bijna volledig zwartgelakt. Ik moest alles opnieuw doen: de taxichauffeur opsporen, de camerabeelden opvragen, alle plekken bezoeken.’
Jij stort je op je zaak als een onderzoeksjournalist, alsof deze verkrachtingszaak niet om jou draait. Was dat achteraf gezien een overlevingsstrategie?
‘Absoluut. Slachtoffers van seksueel misbruik schieten vaak in een overleefstand, en die is voor de buitenwacht soms moeilijk te begrijpen. Mijn manier om te overleven werd: net doen alsof ik iemand anders was dan de vrouw die was verkracht, alsof ik een journalist was die deze zaak onderzocht.
‘Op een gegeven moment stortte ik in en moest ik toegeven dat ik mijzelf onrecht had aangedaan. In Black Box Diaries wilde ik onderzoeken hoe trauma werkt. Ik wilde alles in de film stoppen: de dagen dat ik sterk was, maar ook de dagen dat ik kwetsbaar was en compleet gebroken.’
Vijf maanden na jouw persconferentie begon wereldwijd de #MeToo-beweging. Had dat invloed op jouw zaak?
‘O zeker, alhoewel ik lange tijd de enige vrouw in Japan bleef die er openlijk over praatte. Een grote krant ging wel schrijven over mijn zaak, maar interviewde mij niet zelf. Ze refereerden aan een interview met mij in The New York Times. Toch werd het gaandeweg iets makkelijker voor Japanse journalisten om over seksueel geweld te schrijven.’
Uiteindelijk won je de civiele zaak tegen Yamaguchi en kreeg jouw zaak meer aandacht. Is de Japanse samenleving veranderd?
‘Ja en nee. Het goede nieuws is dat de zedenwet uit 1907 op belangrijke punten is aangepast. Zo kunnen mannen nu ook aangifte doen van seksueel geweld, dat was daarvoor niet mogelijk. Ook is het begrip ‘quasi-verkrachting’ geschrapt uit het wetboek. Misbruik maken van iemand die bewusteloos of gedrogeerd is, wordt nu gezien als verkrachting.
‘Maar het zijn allemaal kleine stapjes, want in de wet is het begrip toestemming nog steeds niet goed vastgelegd; slachtoffers moeten nog altijd bewijzen dat ze zich hevig hebben verzet. Yamaguchi is nog steeds journalist. Zijn reputatie is niet zodanig beschadigd dat hij niet meer kan werken. En mijn documentaire is nergens te zien in Japan. We proberen het wel, maar vooralsnog durft geen enkele distributeur het aan.’
Jouw familie had er veel moeite mee dat jij je uitsprak. Wat vinden ze er inmiddels van dat jij het Japanse gezicht van #MeToo bent geworden?
‘Ze zijn boven alles blij dat ik nog leef. Maar ze hebben het moeilijk gehad met deze zaak, en ook nu weer, want deze documentaire stuit op veel weerstand in Japan. Mijn ouders hebben de film nog niet gezien, ik wil wachten totdat ze hem in een bioscoopzaal kunnen bekijken. Ze krijgen wel mee hoeveel lovende reacties ik krijg in het buitenland.
‘Mijn kleine zus vond het aanvankelijk moeilijk dat ik me publiekelijk uitsprak. Maar toen Time mij in 2020 verkoos tot een van de invloedrijkste honderd mensen ter wereld, veranderde haar houding. Het heeft even geduurd, maar nu vindt ze me cool.’
Black Box Diaries is sinds 28/11 in de bioscoop te zien.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant