De Braziliaanse oud-president Jair Bolsonaro en zijn handlangers beraamden eind 2022 een staatsgreep, maar de commandanten van de landmacht en de luchtmacht lagen dwars. Dit is de voornaamste conclusie uit een politierapport dat op last van het hooggerechtshof is vrijgegeven.
is correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad.
De belangrijkste bevindingen uit het 884 pagina’s tellende politierapport op een rij:
Bolsonaro’s volledige regeringstermijn kan welbeschouwd worden gezien als een voorbereiding op zijn uiteindelijke couppoging in 2022. Volgens de politie begon de extreemrechtse president al in 2019 met het verdacht maken van de Braziliaanse stemcomputers. Hij voedde onder zijn aanhang de – ongefundeerde – angst voor verkiezingsfraude.
Op 5 juli 2022, drie maanden voor de eerste ronde van de Braziliaanse presidentsverkiezingen – die hij nipt zou verliezen van de linkse Luiz Inácio Lula da Silva – gaf Bolsonaro in een kabinetsbijeenkomst zijn ministers expliciet de opdracht diezelfde onwaarheden over de fraudegevoeligheid van het kiessysteem te verspreiden. ‘De structuur van de staat werd gebruikt voor illegale doeleinden.’ De politie vond opnames van de bijeenkomst op de computer van Mauro Cid, een hoge militair en rechterhand van Bolsonaro.
Bolsonaro verloor de presidentsverkiezingen in de tweede stemronde op 30 oktober 2022 – dat was twee maanden voor de machtsoverdracht. Ook na zijn verlies bleven zijn handlangers twijfels zaaien over de betrouwbaarheid van stemcomputers. Bolsonaro’s partij, de Partido Liberal, diende een officieel verzoek in bij het Electoraal Hof om bijna 60 procent van de stemmen nietig te verklaren. Tegelijkertijd verzamelden tienduizenden aanhangers zich in heel Brazilië bij legerkazernes. Zij riepen op tot militair ingrijpen.
Op een in beslag genomen computer vond de politie een uitgetikte opzet voor een staatsgreep. Het stappenplan bestond uit het per decreet uitroepen van de noodtoestand, het ongeldig verklaren van de verkiezingsuitslag, de arrestatie van rechter en voorzitter van het electoraal hof Alexandre de Moraes en het uitschrijven van nieuwe verkiezingen. Een getuige verklaarde dat Bolsonaro het plan op 7 december 2022, ruim vijf weken na zijn verkiezingsnederlaag, ontving van twee adviseurs en er zelf enkele wijzigingen in aanbracht.
Diezelfde dag nog riep Bolsonaro de commandanten van de strijdkrachten bijeen in zijn ambtswoning, het Alvorada-paleis in Brasilia. Hij verzocht de militaire top zich aan te sluiten bij het stappenplan. De commandant van de marine stemde daarmee in, maar de commandanten van de landmacht en de luchtmacht weigerden. Al die tijd, terwijl achter gesloten deuren de ‘criminele groep’ een staatsgreep beraamde, hulde Bolsonaro zich tegenover de buitenwereld in stilzwijgen.
Alsof een decreet om de rechtsorde buiten werking te stellen nog niet genoeg was, beraamden Bolsonaro’s handlangers tegelijkertijd een nog duisterder plan: ‘operatie Groengele Dolk’, een complot om rechter Alexandre de Moraes, de nieuwgekozen Braziliaanse president Lula en diens vicepresident Geraldo Alckmin te vermoorden.
Een van Bolsonaro’s hoogste ambtenaren, generaal Mario Fernandes, maakte volgens de Federale Politie op 11 november een print van het plan in het presidentiële werkpaleis Planalto. Het moest worden uitgevoerd door de zogeheten ‘kids pretos’, de ‘zwarte kids’, een klein clubje elitesoldaten.
Op 15 december 2022 stonden zij klaar buiten het Hooggerechtshof, wachtend op rechter Moraes. Het moordplan werd op het laatste moment afgeblazen omdat Bolsonaro en zijn handlangers er ondanks herhaalde pogingen niet in waren geslaagd de commandant van de landmacht over te halen in te stemmen met de geplande staatsgreep.
Volgens de politie is er genoeg bewijs dat Bolsonaro ‘volledig op de hoogte was’ van het moordplan. Het rapport baseert zich op registraties van bezoeken van handlangers aan Bolsonaro’s werkpaleis, op data en locaties van bijeenkomsten en op chatgesprekken van zijn trouwste metgezellen.
Terwijl in de beslotenheid van de presidentiële paleizen staatsgrepen en moordcomplotten werden beraamd, bivakkeerden Bolsonaro’s meest radicale aanhangers in heel het land voor legerkazernes. Volgens het onderzoek was er contact tussen leden van Bolsonaro’s regering en leiders van de straatprotesten, met als doel ‘aanvallende bewegingen tegen de (democratische, red.) instituten te steunen en te versterken’.
Reeds op 11 november 2022 bestond het voornemen de demonstranten op het Hooggerechtshof en het parlement af te sturen, stelt de Federale Politie. ‘Iets wat daadwerkelijk gebeurde op 8 januari 2023.’
Alles was in stelling gebracht voor een staatsgreep, van een decreet om de noodtoestand uit te roepen tot een minutieus plan om de gekozen president te vermoorden. Toch doofde Bolsonaro’s coup uit, nog voor hij kon plaatsvinden. Want een cruciale voorwaarde voor een succesvolle couppoging ontbrak: de onverdeelde steun van de strijdkrachten. De minister van Defensie was weliswaar aan boord, en de marinecommandant stond voor Bolsonaro in de houding, maar de leiders van de landmacht en de luchtmacht hielden voet bij stuk.
Uiteindelijk vond op 8 januari 2023, een week na Lula’s inauguratie als president van Brazilië, alsnog een woeste couppoging plaats. Terwijl Bolsonaro inmiddels was uitgeweken naar de Amerikaanse staat Florida, bestormden zijn opgehitste aanhangers het hooggerechtshof, het parlement en het presidentiële werkpaleis in de hoofdstad Brasilia. Zo’n tweeduizend bolsonaristas werden gearresteerd, honderden zijn sindsdien vervolgd.
Die verlate woede-uitbarsting van Bolsonaro’s aanhangers was tevens het startschot voor een omvangrijk politieonderzoek naar de oud-president en diens kring van naaste vertrouwelingen.
Bijna twee jaar later velt de Federale Politie een snoeihard oordeel over Jair Bolsonaro en 36 van zijn handlangers, die gezamenlijk deel uitmaakten van een ‘criminele organisatie’. Onder hen bevonden zich Bolsonaro’s ministers van Justitie en Defensie, zijn commandant van de marine, zijn persoonlijke assistent Mauro Cid en tal van militairen die posities bekleedden in de regering-Bolsonaro.
De slotconclusie uit het politierapport: ‘Toenmalig president Jair Bolsonaro plande, gaf leiding aan en voerde concrete daden uit gericht op het omverwerpen van de rechtsstaat en het voortzetten van zijn presidentschap.’ Het hooggerechtshof zal zich buigen over een eventuele vervolging.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant