Andrea Arnold, regisseur Haar autobiografisch geïnspireerde ‘Bird’ vindt grote schoonheid en magie in verloedering. In Andrea Arnolds lyrische oeuvre gaat muziek aan tekst vooraf. Zelf danste ze ooit uit de armoede weg.
Bij de Britse scenarist en regisseur Andrea Arnold is het uitgangspunt van iedere film een beeld dat ze maar niet uit haar hoofd krijgt. Bij Bird was dat een naakte man met een lange penis op het dak van een hoog gebouw. ’s Nachts. In de mist.
„Zo’n beeld roept dan vragen op”, legt Arnold (63) uit via Zoom. „Hier dacht ik bij mezelf, mijn God, waarom staat hij op dat dak? Waarom is hij naakt? En wat voor gebouw is dat? En dan begin ik te schrijven, in een poging die vragen te beantwoorden.” En in dat proces speelt muziek een hoofdrol, zo blijkt.
Arnold is een van de meest gelauwerde én meest eigenzinnige Britse filmmakers van dit moment. Bird sluit op het eerste gezicht naadloos aan bij bekende films uit haar oeuvre, zoals Fish Tank (2009) en American Honey (2016): jonge vrouwen trachten zich staande houden aan de randen van de samenleving in weinig hoopvolle omstandigheden. In Bird volgen we de 12-jarige Bailey (nieuwkomer Nykiya Adams) die samen met haar halfbroer woont in een kraakpand bij hun hosselende, onstabiele en met insectentatoeages bedekte vader ‘Bug’ (Barry Keoghan). Via het personage Bird (Franz Rogowski), een mysterieuze maar zorgzame figuur die Bailey ontmoet tijdens het rondzwerven, sluipt er een scheut magisch realisme in Arnolds sociaal realisme.
Ondanks de working class-misère die Arnolds treffend en haast documentaire-achtig in beeld brengt, hengelen haar films niet naar medelijden. Ook nu weer spat de energie van het scherm door de dans en muziek die het leven van haar ruige hoofdpersonages kleuren. Ze vuilbekken erop los, maar zijn zelden puur kwaadaardig. Bug is egoïstisch en snuift in het bijzijn van zijn kinderen, maar de voormalige tienervader is zelf nog een half kind en geeft oprecht om ze.
Andrea Arnolds moeder was zestien toen ze haar kreeg, haar vader slechts iets ouder. Er volgden al snel nog drie kinderen, maar het stel ging uit elkaar en Arnolds moeder voedde hen grotendeels alleen op. De regisseur groeide op in sociale huurwoningen aan de rand van Kent, waar Bird werd opgenomen. Als Bailey na een conflict met Bug van huis wegloopt, zien we haar dwalen door de natuur rond de stad, iets wat Arnold zelf vaak deed.
Een antwoord op de vraag of haar hoofdpersoon een alter ego voor haarzelf is, ontwijkt Arnold echter vakkundig. „Ik denk dat er geen schrijvers bestaan die niet op de een of andere manier schrijven over wat ze zelf begrijpen of voelen. Maar verder is dat een vraag die journalisten en het publiek zelf moeten beantwoorden.”
Arnold, die een eerdere afspraak voor dit gesprek in Cannes op de valreep afzegde, weigert normaliter haar werk te duiden of te verklaren, en heeft daar ook vandaag geen zin in. Ze haat het zelf als kunst in musea wordt uitgelegd. „Ik lees nooit de pagina-lange teksten over wat een stuk hout in het midden van een zaal betekent. Ik wil gewoon mijn eigen ervaring met dat stuk hout hebben. Ontdekken wat het voor mij betekent.”
Dat ze wel ‘het beeld’ deelde van de naakte, slanke man met de lange penis waarmee het scenario van Bird begon, is omdat ze dat er per ongeluk al uitflapte tijdens de persconferentie in Cannes na de première. Dat was pure vermoeidheid. Ze laat kijkers liever gissen naar het beeld waarmee haar films beginnen. Al had ze het er achter de schermen vanaf het eerste moment over: „Toen de producent me vroeg waarover mijn volgende film zou gaan, ratelde ik door over dat ene beeld.”
De magische elementen die ditmaal in haar film slopen, waren toen nog niet aan de orde; haar scripts ontwikkelen zich niet planmatig maar organisch. „Ik werk altijd heel low budget en heb het geluk dat ik nu op een punt in mijn carrière ben waar ik een beetje geld krijg om dingen uit te zoeken. Hoe weet je immers wat de tweede zin van je scenario is voordat je de eerste hebt neergeschreven? Ik heb altijd medelijden met beginnende filmmakers die hun verhaal moeten uittekenen voor ze mogen beginnen. Dat gaat heel erg in tegen het creatieve proces.”
Arnold deelde haar hele script ook niet met de cast tijdens de opnames, de acteurs kenden enkel de ontwikkeling van hun eigen personage. Rogowski noemde het „interessant” dat hij zich nauwelijks kon voorbereiden op zijn rol; hij kon slechts de beelden bekijken die Arnold hem had toegestuurd, en de playlist beluisteren met muziek die paste bij zijn personage. Het voelde alsof hij „deel zou worden van haar schilderij”, niet alsof je „een rolletje opvoert”.
De playlist die ze haar acteurs toestuurde, speelt een cruciale rol in het maakproces van Bird, zo blijkt als we Arnold aan het einde van ons Zoom-gesprek vragen over de muziek. Dan veert ze plotseling op.
Het zou niet helemaal onverwacht moeten zijn. Arnold probeerde als tiener aan haar thuissituatie te ontsnappen via dans en vertrok op haar achttiende naar Londen, ze sloot zich daar aan bij een gezelschap dat danste in tv-programma Top of the Pops. Voordat ze als veertiger doorbrak als regisseur, werkte ze ook nog jarenlang als tv-presentator bij kinderprogramma’s. Arnold: „Als ik begin te schrijven aan mijn scenario maak ik meestal een playlist. Dat is niet de soundtrack voor de film, maar meer een ‘gevoelssoundtrack’. Later maak ik een playlist voor ieder personage apart.”
Veel nummers die uiteindelijk in de soundtrack van Bird zijn beland, van The Verve, Fontaines D.C. en Coldplay, komen uit de playlist die ze maakte voor Bug, vertelt Arnold. Ook dat ging organisch; dat personage nam steeds meer ruimte in, en zijn muziek werd belangrijker. Zo is er de plotlijn in Bird waarin Baileys vader geld probeert te verdienen met een pad die hallucinogenen afscheidt. Het beestje gaat blijkbaar ‘slijmen’ bij „oprechte muziek” zoals van Coldplay.
Arnold: „Maar tijdens het monteren van de film kreeg ik het gevoel dat we Baileys interne wereld ook moesten tonen, en zo kwam de muziek van [dance-producer] Burial in de film.”
Het is duidelijk. Een Andrea Arnold-film begint met een beeld, maar groeit op muziek.
Bird. Regie: Andrea Arnold. Met: Nykiya Adams, Barry Keoghan, Franz Rogowski, Jason Buda. Lengte: 119 minuten.
Bird, de nieuwe film van Andrea Arnold (American Honey, Cow) begint en eindigt met het nummer ‘Too Real’ van Fontaines D.C. uit 2019,waarvan het refrein als muzikaal leidmotief in je hoofd blijft hangen: „Is it too real for ya?” Het is geen echte vraag, de film geeft ook het antwoord.
Bird speelt zich af ergens aan de kust van Kent, waar Arnold (1961) zelf opgroeide als kind van ouders die te jong voor haar waren en waar, toen en nu, aan armoede gerelateerde problemen als verslaving en verwaarlozing de werkelijkheid bepalen. Haar leven leek wel wat op dat van de twaalfjarige Bailey, die ons in de film een paar dagen op sleeptouw neemt. Bailey woont met haar oudere halfbroer bij haar vader Bug in een chaotisch kraakpand. Heeft heel alleen haar eerste menstruatie. Ontmoet een geheimzinnige, androgyne figuur die zichzelf Bird noemt en op zoek is naar zijn moeder. Er is altijd gedoe. Als er geen ruzie is dan zijn er drank- en vooral drugsexcessen. De wereld is een wervelstorm.
Het is niet alleen haar meest autobiografische film, Arnold keert met Bird ook terug naar de traditie van het Britse sociaal-realisme, het nog immer invloedrijke ‘gootsteendrama’ van Ken Loach en anderen waarin het draait om precaire levens aan de rafelranden van de maatschappij. En daarmee kijkt ze ook terug naar haar eigen kortfilms Milk, Dog en Wasp, die de toon zetten voor speelfilms die rauw-realistisch, maar ook altijd zintuigelijk en emotioneel geladen zijn. Bovenal verwijst Bird ondubbelzinnig naar Loach’ doorbraakfilm Kes (1969), over de vriendschap tussen een jongetje van Baileys leeftijd en een valk. Het is zijn manier om aan de werkelijkheid te ontsnappen.
Net als Billy in Kes heeft ook Bailey haar manier om het alledaagse te ontstijgen. Met haar mobiele telefoon filmt ze vogels en weidse luchten die ze thuis op de muren en gazen gordijnen van haar haveloze slaaphoekje projecteert. Dat maakt haar tot een versie van de jonge Arnold, een filmmaker in spe die zich via de verbeelding een uitweg droomt.
Hier moet het camerawerk van Arnolds vaste kracht Robbie Ryan worden geroemd, die de film zijn bijzondere sfeer geeft en in dit woeste wolvenhol oog heeft voor de kwetsbaarheid van vlinders en vossen, voor sprookjesachtige schoonheid waarin je even rust kunt vinden. Gebruik van 16mm-film geeft Bird zijn lyrisch kleurenpalet en diepe textuur, maar het stelde Ryan ook in staat om ‘handheld’ te draaien, elk glimpje natuurlijk licht op te vangen en achter op de elektrische stepjes mee te rijden die door deze film razen.
Dieren zijn een terugkerend motief. Niet alleen door de twee ouderfiguren Bug en Bird: paarden galopperen, padden slapen, insecten krioelen. Die beelden creëren een rustpunt in de dagelijkse werkelijkheid van het geweld en het gesjacher. Maar titelfiguur Bird is meer. Het is ook een volwassen alter ego van de filmmaker, een totemdier en imaginaire vriend die Arnolds jongere zelf, en alle meisjes zoals zij, komt troosten. Dat doe je als het te echt wordt. Dan maakt de kracht van de verbeelding het nog echter.
Dana Linssen
Een nieuwsbrief voor echte filmliefhebbers. Lees iedere week mee over de laatste ontwikkelingen, de beste recensies en interviews.
Source: NRC