Muziek luisteren op mp3-formaat maakt een comeback. Dreigende smartphoneverslaving en een afkeer van Big Tech drijft muziekliefhebbers terug naar ouderwetse muziekdragers. Ook popjournalist Els de Grefte had genoeg van de keuzestress. Ze verwijderde Spotify en ging op zoek naar haar oude iPod.
is popredacteur van de Volkskrant.
Ik heb ’s ochtends zo’n 20 meter om te bedenken welke muziek ik ga luisteren tijdens de aanstaande fietstocht. Als ik die afstand van mijn voordeur naar mijn fiets loop, streamingdienst-app geopend op mijn telefoon, loop ik steeds tegen hetzelfde probleem aan. Geen enkele van de honderden albums die ik nog zou willen luisteren schiet me te binnen, de eindeloze mogelijkheden die het startscherm van Spotify mij aanbiedt verlammen me, ik blijf nog even naast mijn fiets staan denken maar kom niet tot een plan.
Dus zet ik vaak een album op dat me toevallig op de homepage van de streamingdienst wordt voorgeschoteld of een blendplaylist van mij en mijn vrienden, waar Spotify dagelijks nummers inzet waarvan het algoritme denkt dat we ze allemaal leuk vinden.
En zo begint mijn dag op een door het Spotify-algoritme bepaalde manier. Dat algoritme kent me een beetje, dus iets heel vervelends schotelt het me niet snel voor. Maar het algoritme is wel gebaat bij overzichtelijke hokjes en onveranderlijke luistergewoonten. Dus probeert het me sinds een intensieve Fat Dog-fase nog steeds iedere dag hun singles aan te smeren, en hebben mijn vrienden en ik sinds de zomer iedere dag minimaal één liedje van Charli XCX in onze blendlijst. Dan word je het wel een keertje zat, hoe goed de muziek ook is. En, zonde: het prachtige liedje New York, Let’s Do Nothing van King Hannah zit voorgoed in mijn irritatiezone, omdat het al maandenlang het eerste liedje is dat Spotify afspeelt als welk album dan ook is afgelopen.
Ik ben niet de enige met een knagend gevoel van ongenoegen over de invloed van een streamingdienst als Spotify. In gesprekken met vrienden is het steeds vaker een onderwerp van discussie, maar het is als muziekliefhebber nu eenmaal lastig leven zonder zo’n abonnement.
Daarom parkeerde ik mijn ongenoegen, tot ik op TikTok een video zag van een man die muziek luisterde op een oude iPod Classic. Ik dook zijn digitale konijnenhol in en kwam allerlei mp3-enthousiastelingen tegen. Ze schetsten, zoals altijd op sociale media, een bijzonder rooskleurig beeld van hun bestaan. Alleen de muziek luisteren die jij echt wilt luisteren, bewuster ook nog, met minder afleiding van je telefoon, in betere geluidskwaliteit, de lijst met voordelen ging door en door.
De vraag naar mp3-spelers blijkt dan ook groot: op Marktplaats werd dit jaar ruim 460 duizend keer gezocht naar iPods en mp3-spelers. Op dit moment worden er zo’n 800 aangeboden. Maar lost muziek luisteren op een losse mp3-speler echt al je streaminggerelateerde zorgen op? Ik besloot de proef op de som te nemen. Ik verwijderde Spotify van mijn telefoon en laptop. En ik ging vastbesloten op zoek naar mijn oude iPod, die ik voor mijn 13de verjaardag kreeg en die mijn hele middelbare schooltijd niet verder dan een paar meter uit mijn buurt is geweest.
Helaas blijkt het oranje ding onvindbaar. Waarschijnlijk ligt het nu ergens te verstoffen op de zolder van mijn ouderlijk huis, want ik heb ’m sinds de uitvinding van Spotify amper meer aangeraakt.
Muzieksocioloog Julian Schaap herkent de toenemende hang naar simpelere, fysiekere manieren van muziek luisteren uit zijn onderzoek en uit zijn collegezaal. Volgens hem moet je mp3-spelers zien als een fysieke vorm van muziek luisteren. Net als bij vinyl, cd’s of cassettes zijn mp3-bestanden die je downloadt jouw bezit. Muziek op een streamingsdienst is dat niet.
Dat ik elke ochtend overmand word door keuzestress ligt niet aan mij, volgens Schaap. ‘Mensen zijn slecht in staat om om te gaan met oneindig aanbod’, zegt hij. Daarom hebben we de neiging om onszelf beperkingen op te leggen. ‘Door jezelf te beperken, wordt wat je kiest betekenisvoller’, zegt Schaap. Om muziek te luisteren op een mp3-speler moet je bewuste keuzen maken: kiezen welk album je wilt, dat zien te downloaden, de bestanden van je computer naar je mp3-speler zien te krijgen en het later aanklikken op je apparaat.
In navolging van mijn grote broers, die erg bedreven waren in het downloaden van alle muziek die je je maar kon wensen, stopte ik mijn iPod vroeger vol met illegaal gedownloade albums. Op sites als Piratebay downloadde ik torrents van albums van Go Back To The Zoo en Muse, uTorrent draaide overuren op onze gezinscomputer. Vervolgens zette ik de bestanden op mijn iPod, maar pas na een eerste luisterbeurt wist je zeker of het was gelukt. Soms bleek dat album van Paramore dat je wilde luisteren namelijk toch alleen een minutenlange hoge piep.
‘Mensen, vooral jonge mensen, gebruiken muziek om een identiteit te creëren’, zegt Schaap. Door het jezelf lastiger te maken om bepaalde muziek te kiezen om te luisteren, krijgen de keuzen die je maakt meer gewicht en zijn ze dus bepalender voor je identiteit.
Omdat mijn oude iPod totaal onvindbaar is, bestel ik er een op Marktplaats. Als mijn tweedehands zilveren iPod Nano met 8 gigabyte geheugen binnenkomt, staat er nog muziek op van de vorige eigenaar. Omdat muziekkeuze zo bepalend is voor iemands identiteit, voelt het alsof ik zomaar zijn dagboek doorblader als ik door de lijst met albums scroll. Oude albums van onder anderen Beck, The Cure, Gorillaz: ik houd het er gemakkelijk een paar uur mee uit.
Maar al binnen een dag mis ik inderdaad muziek die echt van mij is. Ik zal dus zelf muziek op mijn iPod moeten gaan zetten. Op een (waarschijnlijk illegale) site waar je muziek van Spotify zou kunnen downloaden blijk ik een lege zipfile te hebben gedownload. De nummers een voor een downloaden gaat om onduidelijke redenen ook niet. Een online veelgetipt downloadprogramma krijg ik niet door de beveiliging van mijn laptop heen.
De weg die ik vroeger bewandelde, voert langs illegale websites met ongemakkelijke pop-ups bij iedere klik. Deze achterbuurt van het internet voelt vertrouwd, al is er wel het een en ander veranderd. De belangrijkste verandering: ik vind niet zomaar meer alles wat ik zoek.
Tien jaar nadat mijn vorige iPod in de ban is gegaan, blijkt dat een stuk frusterender te zijn geworden. Mijn smaak is de afgelopen jaren vast obscuurder geworden, maar ook een miljoenenalbum als In Waves van Jamie xx is zo goed als onmogelijk te vinden in mp3-format. Dat is een logisch gevolg van het streamingtijdperk: als de vraag naar downloadbare muziek afneemt, neemt het aanbod ook af.
Een album opzetten is op een streamingdienst een frictieloos en snel proces. Een paar keer op het scherm tikken en je hoort de muziek al door je headset. Door op een mp3-speler muziek te luisteren werp je blokkades op, je maakt het jezelf bewust lastiger. Waarom zou je dat doen? ‘Door die frictie en de extra handelingen die je moet doen, zet je een album met meer aandacht op’, zegt Schaap. Het luisteren van muziek wordt daarmee een ritueel: een essentiële manier voor mensen om hun leven betekenis te geven. ‘Rituelen zorgen naast betekenis voor rust en controle’, zegt Schaap. ‘In plaats van dat je wordt geleefd door de techniek en de versnelling die daarbij hoort.’
Dat herkent Simon van der Molen (39). ‘Als ik muziek luister op mijn telefoon tijdens mijn werk, speel ik gewoon een afspeellijst af’, zegt hij. ‘Dan is muziek behang.’ Maar hij heeft ook twee iPods, waarvan eentje is gevuld met audiobestanden in de hoogste kwaliteit. ‘Als ik muziek luister op mijn iPod, is dat wel even een momentje.’
Na het downloadfiasco keer ik koortsachtig alle platenhoezen in mijn collectie ondersteboven, naarstig op zoek naar de kleine kaartjes met een downloadcode erop. Die krijg je vaak bij het kopen van een plaat, zodat je ’m ook digitaal kunt beluisteren. Ik schrik als ik de codes niet tegenkom bij voor mij heel belangrijke albums: Humbug van Arctic Monkeys, RTJ4 van Run the Jewels en Brat van Charli XCX bijvoorbeeld. Allemaal codeloos.
Niet ieder label levert standaard zo’n code mee, bovendien heb ik er vast een hoop weggegooid in de loop der jaren. Want waarom zou ik ze ooit nodig hebben, in tijden van streamingdiensten? Nu krijg ik het Spaans benauwd van het idee dat ik Sound Of Silver van LCD Soundsystem alleen maar thuis kan luisteren. Gelukkig vind ik in de hoezen van albums als die van Nilüfer Yanya en Balthazar wel codes. Het voelt als de loterij winnen.
Het is eigenlijk vreemd dat het voelt alsof ik deze muziek, waarvan ik een fysieke vinylvorm in mijn handen heb, nu minder ‘bezit’ dan op een muziekstreamingdienst. Want op een dienst als Spotify bezit je helemaal niks, je hebt slechts toegang tot de muziek. Het is niet van jou, zoals een plaat of een mp3-bestand wel van jou is.
Volgens Schaap is de controle terugnemen over je muziek dan ook een belangrijke reden voor het teruggrijpen naar mp3-spelers. ‘Bij een streamingdienst geef je je eigenaarschap weg’, zegt hij. ‘Dat betekent dat de streamingdienst de eigenaar is, en dus ook je muziek kan weghalen’, zegt hij. Je geeft de controle over de inhoud uit handen. Die controle pak je terug door ervoor te zorgen dat je zelf je muziek bezit, in de vorm van bijvoorbeeld cd’s of mp3-bestanden.
Dat was voor Sare Bakay (26) de belangrijkste reden om niet meer alleen op Spotify te vertrouwen. ‘Ik ben een enorme muziekliefhebber’, zegt ze. ‘En ik besefte dat als Spotify zou verdwijnen, mijn muziekcollectie nihil was.’ Dus begon ze een fysieke en digitale cd-collectie op te bouwen, en gebruikt Spotify nu alleen nog voor artiesten die (nog) geen cd’s uitbrengen.
Naast eigenaarschap doet ook het fysieke aspect ertoe. ‘Mensen houden van objecten’, zegt Schaap. ‘Zeker als ze fan zijn van iets. Een nummer aanklikken op een streamingsdienst voelt niet als een uiting van je fandom, dat kan iedereen doen.’ Met moeite doen om muziek te verzamelen, laat je zien dat je een fan bent.
Voor Van der Molen gaven zijn iPods zijn cd-collectie een tweede leven. ‘Ik draai de cd’s niet meer zoveel’, zegt hij. ‘Maar ik zet ze wel op mijn iPod.’ Bovendien zijn objecten die van jou zijn unieker en daarom waardevoller. Je kunt je gaan hechten aan een bepaalde kraak op een vinylplaat, of een glitch in een mp3-bestand.
Net als veel generatiegenoten ben ik een slaaf van mijn smartphone. Ik zou willen dat het niet zo was, maar bij ieder ‘leeg’ momentje reik ik naar dat vervloekte apparaat. Ik doe van alles om de verslaving in te perken: een boek meenemen om erbij te pakken, tijdslimieten op de erg verslavende apps, een scherm dat zwart-wit wordt na een bepaalde tijd.
Het werkt allemaal maar deels, en uiteindelijk breng ik meer tijd door op mijn telefoon dan ik zou willen. Voor Oskar Daalder (22) was dat dan ook de voornaamste reden om de Spotify-app van zijn telefoon te verwijderen: de afkeer van zijn telefoongebruik. ‘Ik luister veel muziek, dus opende vaak Spotify op mijn telefoon’, zegt hij. Maar smartphones zijn erop gebouwd om je aandacht vast te houden, dus switchte Daalder onbewust vaak door naar andere apps. ‘Het zoog me echt mijn telefoon in.’
‘Ik was heel veel bezig met consumeren: filmpjes kijken, dingen opzoeken en heel veel muziek luisteren’, zegt Daalder. Van die informatiezucht wilde hij af. ‘Dan weet ik hoe de hondjes van de Britse koningin heten, wat heb ik daaraan?’
Hij verving zijn Spotify-app onlangs door een discman. ‘We hadden vroeger thuis een cd-speler’, verklaart hij. ‘Dus ik vind het idee van cd’s spelen leuk.’ Een paar jaar geleden vroeg hij daarom een cd-speler voor zijn verjaardag. De cd-collectie die hij sindsdien heeft opgebouwd, grotendeels afkomstig uit de snuffelbakken in kringloopwinkels, komt nu goed van pas.
‘Ik luisterde al graag via die cd’s, maar daarmee was ik gebonden aan mijn kamer’, zegt Daalder. ‘Nu kan ik die muziek luisteren terwijl ik me voortbeweeg, net als ik gewend was met mijn telefoon.’
Daalder zal zijn discman niet gauw meenemen naar de supermarkt. ‘Ik vind het een beetje onaardig naar mijn omgeving om de hele tijd buiten met oortjes in te lopen.’ Maar voor lange treinreizen bijvoorbeeld gaan de discman en een mapje met voor de reis geselecteerde cd’s wel mee.
Voor Daalder werkt het: hij brengt echt minder tijd door op zijn telefoon. Al komt dat misschien ook doordat hij zijn browser heeft verwijderd. ‘Ik schrijf nu alles op wat ik wil opzoeken’, zegt hij. ‘Aan het einde van de dag open ik mijn computer en zoek ik het op. Vaak staan er dingen op mijn lijstje die ik eigenlijk helemaal niet meer hoef op te zoeken.’
Ook voor Bakay speelt de afkeer van haar smartphone mee. ‘Het is zo fijn om bij mijn muziek te kunnen zonder meteen vast te zitten aan een smartphone’, zegt zij. ‘Alles is zo afleidend deze dagen.’
Schaap ziet nog een mogelijke verklaring voor mp3-gebruik: sociaal onderscheid. ‘Ongeveer de helft van de mensen die vinylplaten koopt, heeft geen platenspeler’, zegt hij. Ze kopen de platen niet om ze daadwerkelijk te draaien, maar om een uiterlijk signaal over hun smaak af te geven. Muzieksmaak is bij uitstek iets om je mee te onderscheiden. ‘Rondlopen met een zichtbare mp3-speler of walkman lokt gesprekken uit’, zegt Schaap. ‘Dat is ook leuk: dan kun je vertellen dat je muziek echt waardeert en niet één van de gedachtenloze muziekconsumenten bent.’
Na een week met mijn iPod heb ik een haat-liefdeverhouding met het ding. Het heeft nog geen gesprekken met toevallige passanten over mijn muziekconsumptie opgeleverd en omdat het zo’n gedoe is om er muziek op te krijgen, heb ik lang niet alle muziek die ik zou willen luisteren tot mijn beschikking. Maar aan de andere kant: als ik ’s ochtends naar mijn fiets loop, is de keuze een stuk sneller gemaakt. Gister 10,000 gecs, vandaag Romance.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant