Minder vervuiling door plastic én microplastic: maandag begint de laatste en cruciale onderhandelingsronde van de Verenigde Naties over een plasticverdrag. Wat staat er op het spel?
Jaarlijks creëren we met elkaar 400 miljard kilo plasticafval, waarvan 9,5 miljard kilo in de natuur terechtkomt. Met de stijgende plasticproductie kan het plasticafval zelfs oplopen tot 1.000 miljard kilo in 2050. Reden voor 175 landen om een plasticverdrag op te stellen om vervuiling te voorkomen. De onderhandelingen hiervoor lopen al twee jaar. Vandaag begint in het Zuid-Koreaanse Busan de laatste onderhandelingsronde, die tot wereldwijde afspraken moet leiden.
Hoog tijd, vinden wetenschappers uit onder andere Nederland, het Verenigd Koninkrijk en Australië. Er zijn grote zorgen dat het afbraakproduct van plastic – microplastics – een bedreiging vormt voor de gezondheid van natuur, dier en mens.
Wat zijn microplastics en hoe ontstaan ze?
Plastic zit in verpakkingsmateriaal, speelgoed, kleding en zelfs cosmetica. Door het verstrijken van tijd breekt plastic af in kleine stukjes die bekendstaan als microplastics, deeltjes die kleiner zijn dan 5 millimeter. Plasticdeeltjes die kleiner zijn dan een micrometer – een duizendste milimeter – worden ook wel nanoplastics genoemd.
Microplastics ontstaan ook door slijtage van een plastic product. ‘Elke keer dat je de dop van een plastic flesje erop en eraf schroeft, slijt het materiaal en krijg je microplasticdeeltjes’, zegt Bart Koelmans, hoogleraar aan Wageningen Universiteit, waar hij een eigen microplastic-lab heeft.
Daarnaast produceert de cosmeticasector doelbewust microplastics voor zijn producten. Die deeltjes geven deze producten namelijk handige eigenschappen: mascara valt dankzij microplastics niet van de wimpers, zonnebrand wordt waterbestendig. ‘Sommige tandpasta’s bevatten microplastics om je tanden schoon te schuren’, aldus Emma Kasteel, onderzoeker bij het Institute for Risk Assessment Sciences en Momentum, een consortium van kennisinstituten dat naar microplastics.
Waar komt dat microplastic terecht?
‘Overal’, zegt Koelmans. De kleine plasticdeeltjes worden vaak in verband gebracht met de zee omdat ze daar voor het eerst zijn gezien. ‘Maar inmiddels weten we uit berekeningen dat het meeste plastic waarschijnlijk in de bodem zit.’
Dit gebeurt bijvoorbeeld via vuilstortplaatsen die plastic in de natuur lekken, of door zwerfafval. Onder invloed van het zonlicht breekt het plastic af tot steeds kleinere microdeeltjes, die door wind en water deze microplastics overal terechtkomen. Zelfs in de lucht die we inademen, in ons voedsel en in ons drinkwater. ‘Als het eenmaal in de natuur zit, is het moeilijk te verwijderen’, zegt Kasteel.
Amerikaanse onderzoekers, die naar 109 landen keken in de periode van 1990 tot 2018, toonden aan dat mensen tot wel 15 gram microplastics per maand opeten, en per dag zo’n 2,8 miljoen microplastic-deeltjes inademen.
Jonge kinderen lijken meer blootgesteld te worden aan microplastic dan volwassenen, zegt Kasteel. ‘Veel babyproducten zijn van plastic: denk aan flesjes, spenen en speelgoed. Daarnaast zitten baby’s dicht bij de grond, waardoor ze meer stof met daarin microplasticdeeltjes binnenkrijgen.’
Hoe schadelijk zijn microplastics voor natuur, dier en mens?
Geen enkel levend wezen ontkomt aan microplastics. Zo vinden onderzoekers de deeltjes terug in planten: ‘Hun wortels kunnen nanoplastics opnemen’, zegt Koelmans. Dit kan ervoor zorgen dat het celmembraan van de plant verandert of de cellen afbreken. Hierdoor raakt de plant beschadigd en kan hij uiteindelijk doodgaan.
Daarnaast veranderen microplastics de samenstelling van de aarde, wat invloed heeft op de dichtheid en het watervasthoudend vermogen van de grond. Hierdoor hebben gewassen meer moeite om de benodigde voedingsstoffen op te nemen.
Koelmans: ‘Beestjes zoals watervlooien of kevertjes eten algen of kleine korreltjes in de bodem. Als er microplastics in het water of de grond zitten, zie je dat de beestjes deze ook opeten omdat zij geen verschil zien.’ De microplastics hebben geen voedingswaarde voor de dieren, waardoor die een energietekort krijgen, aldus Koelmans.
Microplastics in planten en kleine diertjes vinden vanzelf hun weg omhoog in de voedselketen naar grotere dieren, waaronder de mens. Samen met ons voedsel krijgen we de meeste microplastics binnen via de lucht die we inademen, aldus Kasteel. De microplastic-deeltjes komen via het maag-darmkanaal of de longen in ons hele lichaam terecht. ‘We zien microplastics in het bloed, in organen zoals de lever, in de placenta en moedermelk.’ Ook vonden onderzoekers deeltjes terug in de hersenen.
En dat is mogelijk schadelijk. Koelmans: ‘Er komen steeds meer studies die microplastics in verband brengen met ziekten.’ Zo doken microplastic-deeltjes op in slagaderverkalking. Kasteel houdt nog wel een slag om de arm wat betreft de schadelijkheid van plastic in het lichaam, omdat nog niet een hard oorzakelijk verband is aangetoond tussen de aanwezigheid van microplastics en medische problemen.
Hoe kunnen landen vervuiling door microplastics verminderen?
Het verminderen van microplastics is mogelijk als de wereld collectief in actie komt. Landen moeten de komende dagen in Busan knopen doorhakken over ingrijpende maatregelen. Onder meer op de onderhandelingstafel: een limiet op de productie van nieuw plastic, waarbij de rest van gerecycled materiaal moet komen.
Ook op de agenda: wegwerpplastic verder terugdringen, bijvoorbeeld door de plastictax die Nederlanders al sinds 2016 kennen. Ook wil de VN dat er een verbod komt op het gebruik van schadelijke polymeren en toevoegingen tijdens het productieproces.
Biologisch afbreekbaar plastic kan een goed alternatief materiaal zijn, al vormt ook dit plastic microdeeltjes die achter kunnen blijven in de natuur, waarschuwt hoogleraar Koelmans. ‘Als deze deeltjes geen UV-licht en zuurstof krijgen, kunnen ze niet verder afbreken tot CO2 en water, zoals de bedoeling is.’
Tot slot wijst Koelmans op de rol die burgers zelf hebben bij de plasticproblematiek. Gedragsverandering is daarbij volgens hem cruciaal. ‘We weten allemaal dat het strand niet de plek is om je afval te dumpen. Mensen moeten zich bewust worden van welk materiaal ze in huis halen en waar ze dat weg kunnen gooien.’
Zogeheten levenscyclusanalyses (LCA’s) kunnen inzicht geven in de impact van het productieproces van plastic en helpen om geschikte alternatieven te kiezen. ‘LCA’s zijn erg geschikt om verschillen in milieu-impact te bepalen tussen plastics en alternatieve materialen, zoals glazen flessen’, zegt Anna Schwarz, die bij TNO onderzoek doet naar microplastics.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant