Een bijzondere aanstelling van de aanstaande Amerikaanse president Donald Trump: miljardair Elon Musk gaat adviseren over kostenbesparingen binnen de overheid. Musk heeft daar ervaring mee bij zijn bedrijven en beweert nu 2 biljoen dollar op het overheidsbudget te kunnen besparen.
Toen Musk Twitter overnam, wandelde hij het hoofdkantoor binnen met een wastafel in zijn armen. Hij plaatste een video van dat moment op zijn account met de tekst "Let that sink in" (laat dat eens bezinken).
Een poging tot humor van de miljardair, al blijkt de wastafel achteraf ook symbool te staan voor iets anders: het schoonspoelen van het personeelsbestand van Twitter. Want niet lang nadat Musk het bedrijf had overgenomen en de naam had veranderd naar X, ontsloeg hij zo'n 3.700 werknemers, ongeveer de helft van alle mensen die bij Twitter werkten.
Op X ontpopte Musk zich de laatste maanden als een van de fanatiekste aanhangers van Donald Trump. Dagelijks probeerde hij zijn ruim 200 miljoen volgers ervan te overtuigen dat niet Kamala Harris maar Trump de geschiktste presidentskandidaat was. Na de overwinning van Trump blijkt Musk een belangrijke rol te krijgen in diens kabinet. Dus kan de miljardair zijn grapje hergebruiken, ditmaal bewerkt met het Oval Office op de achtergrond.
Musk komt samen met de voormalige Republikeinse presidentskandidaat Vivek Ramaswamy in het Department of Government Efficiency. Afgekort is die afdeling DOGE, een grapje en verwijzing naar cryptomunt Dogecoin, die Musk steunt.
Dit departement wordt, ondanks de naam, geen echt overheidsorgaan. Musk en Ramaswamy zullen van buitenaf advies geven over hoe de regering efficiënter kan werken. Zoals Trump het uitlegt, wordt het hun taak om "overheidsbureaucratie te ontmantelen, overtollige regelgeving af te schaffen, verspillende uitgaven te verminderen en federale agentschappen te herstructureren".
Het idee van commissies aanstellen voor een verbeterde overheidsefficiëntie is niet nieuw, zegt hoogleraar bestuurskunde Zeger van der Wal van de Universiteit Leiden en wetenschappelijk directeur ben van het Nederlands Instituut voor Publiek Leiderschap. "Historisch gezien kun je daarvoor terug naar de jaren dertig van de vorige eeuw", zegt hij. "In 1993 gingen toenmalig president Bill Clinton en vicepresident Al Gore daar ook mee aan de slag."
Dat werd het National Partnership for Reinventing Government, met als doel "werk te verbeteren en kosten te besparen". Het initiatief moest processen stroomlijnen en bureaucratie verminderen. Het geschetste probleem is volgens Van der Wal steeds hetzelfde. "De overheid is bureaucratisch, log en kost veel geld, dus ga eens kijken naar hoe het bedrijfsleven daarmee omgaat. Er zijn vast zaken die efficiënter kunnen. Daar kun je naar kijken. Alleen: de overheid is geen bedrijf."
Je kunt competent zijn in bedrijfsvoering en management, zegt analist Paul Verhagen van het The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS). Maar het is volgens hem niet gezegd dat die werkwijze ook slaagt binnen de overheid.
Musk beweerde in oktober nog dat hij 2 biljoen dollar kan besparen op het totale overheidsbudget van ruim 6,5 biljoen dollar. "Een biljoen heeft twaalf nullen", benadrukt Verhagen maar eens. "Dat is een absurd groot bedrag. Musk zegt dat het kan zonder mensen er pijn mee te doen. Dat lijkt me bijna onmogelijk."
Volgens de eigenaar van X wordt er ongelooflijk veel geld verspild bij ministeries. Ook suggereerde hij dat er te veel mensen in dienst van de overheid zijn.
Musk staat er niet alleen bij X bekend om zo efficiënt mogelijk te werken. Ook zijn andere bedrijven hebben kostenbesparing hoog in het vaandel. Bij SpaceX leidde dat tot succes. De kosten van ruimtelanceringen gingen flink omlaag doordat Falcon 9-raketten terug op aarde kunnen landen en daarna opnieuw gelanceerd kunnen worden.
Bij zijn bedrijf Tesla wordt op de kleinste dingen bespaard. In het boek dat biograaf Walter Isaacson over hem schreef, staat dat Musk zich zelfs bemoeide met het aantal schroefjes dat voor de bevestiging van een onderdeel werd gebruikt. "Waarom zijn dit er vier? Kan het ook met twee? Probeer maar."
Tesla ontsloeg in april zo'n 10 procent van het werknemersbestand. "We zijn de afgelopen jaren flink gegroeid", legde Musk uit in een mail aan zijn personeel. "Daarmee zijn rollen ontstaan die dubbel gevuld zijn."
Het valt te bezien in hoeverre deze efficiëntieslagen zich doorvertalen bij de overheid. "Als je zomaar allerlei ambtenaren ontslaat, kun je te maken krijgen met de rechter en sterke vakbonden", zegt Van der Wal. "Als je te ver gaat, haal je de rem van de bureaucratie die soms nuttig is. Trump en Musk willen drastisch hervormen, maar de bureaucratie kan de radicaalste ideeën dempen."
Een nieuwe Amerikaanse president mag, anders dan in Nederland, de toplaag van ambtelijke functies ontslaan en vervangen. "Met als gevaar dat er loyalisten en vrienden worden neergezet", zegt Van der Wal. "Als niemand je tegenspreekt, kun je lekker snel doorpakken, maar of dat op lange termijn goed is voor de kwaliteit van de overheid is een tweede."
Het is nog volledig onduidelijk wat DOGE precies van plan is. Critici waarschuwen voor belangenverstrengeling. Er lopen in de VS tientallen rechtszaken tegen bedrijven van Musk vanwege mogelijke wetsovertredingen. "Musk zou kunnen concluderen dat het efficiënt is om de bureaucraten achter die rechtszaken weg te halen", zegt Verhagen.
Een andere vraag die open blijft is hoeveel invloed het nieuwe departement daadwerkelijk krijgt. "Een officieel ministerie moet goedgekeurd worden door het Congres", zegt Verhagen. "Het zou ook kunnen dat Musk en Ramaswamy als speciale adviseurs worden ingezet. Misschien hebben ze met z'n drieën een WhatsApp-groepje met de naam DOGE waar ze bezuinigingsideeën delen."
Source: Nu.nl economisch