Universiteiten, vakbonden en belangengroepen hadden voor donderdag een protestmars tegen de bezuinigingen in de academische wereld gepland. Door dreiging van geweld van buitenaf gaat die niet door, maar de zorgen blijven. ‘Dit is een existentiële bedreiging.’
is wetenschapsredacteur voor de Volkskrant.
Duizenden academici, studenten, universiteitsbestuurders en andere betrokkenen uit de academische wereld waren er klaar voor: de landelijke protestmars in Utrecht die donderdag zou worden gehouden tegen de door het kabinet aangekondigde bezuinigingen op onderwijs, onderzoek en innovatie. Maar op het laatste moment ging daar een streep door: een mogelijke ‘gewelddadige kaping’ van de mars door pro-Palestijnse demonstranten dreigde, en dus besloot de organisatie woensdag tot afgelasting.
‘Meer dan zonde’, zegt persvoorlichter Floor de Booys van de vakbond Aob, een van de organisatoren. ‘Blijkbaar is het op dit moment niet mogelijk om in Nederland een demonstratie te organiseren. Dat is jammer, schadelijk bovendien voor de democratie, maar zeker is dat onze bezwaren zelf hierdoor niet verdwijnen.’
Want fysiek protest of niet: de paniek in de universitaire wereld blijft onverminderd groot. ‘Het is door de bezuinigingen een beetje alsof er aan drie stoelpoten tegelijk wordt gezaagd’, zegt Hanneke Ronnes, cultuurwetenschapper en opleidingsdirecteur van meerdere bacheloropleidingen aan de faculteit geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam. Ronnes had graag willen meelopen in de protestmars in Utrecht tegen de bezuinigingen, juist vanwege die ‘drie stoelpoten’.
De eerste daarvan is: de bezuiniging op onderwijs die boven op de hoog opgelopen inflatie komt, die de universiteiten eerder al op financiële achterstand had gezet.
De tweede: de bezuinigingen op het wetenschappelijk onderzoek, waarbij het kabinet onder meer kort op beurzen voor beginnende onderzoekers en snijdt in het budget van de nationale onderzoeksfinancier NWO.
En de derde: het terugdringen van het aantal Engelstalige bacheloropleidingen en van het aantal internationale studenten, iets dat onherroepelijk leidt tot verdere financiële tegenslag. ‘Overschakelen van Engels naar Nederlands leidt tot een krimp van 8,6 procent van de universitaire sector’, berekenden Groningse onderzoekers in juli in het vakblad SRRN.
Uit de voorlopige inschrijfcijfers van het huidige collegejaar blijkt dat die maatregelen nu al effect hebben: het aantal internationale studenten neemt landelijk met 6 procent af. Bij sommige universiteiten is die daling echter veel groter. Zo zakt aan de Vrije Universiteit Amsterdam de instroom van internationale bachelors bijvoorbeeld met 23,5 procent.
Alle bezuinigingen samen zijn goed voor ruim een miljard euro. Ronnes: ‘Alles bij elkaar is dat niet zomaar een bezuiniging meer, maar een existentiële bedreiging.’
Maakte de toenmalige minister van Onderwijs Robbert Dijkgraaf in de vorige kabinetsperiode juist extra budget vrij voor de academische wereld, de nieuwe regering verandert daarin van koers.
‘Alle vooruitgang wordt door dit kabinet onderuitgehaald. De financiering van ons onderzoek wankelt’, waarschuwt Marileen Dogterom, voorzitter van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Net als alle Nederlandse universiteiten, studentenorganisaties, meerdere vakbonden en academische organisaties, ondersteunt de KNAW daarom de landelijke acties tegen de bezuinigingen, inclusief de op het laatste moment afgelaste protestmars.
In 2022 zat Nederland qua uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling (R&D) nog op 2,3 procent van het bruto binnenlands product (bbp), vergeleken met gemiddeld 2,1 procent voor de EU en 2,7 procent voor de 38 Oeso-landen, blijkt uit cijfers van het Rathenau Instituut. Nederland heeft internationaal toegezegd om 3 procent van het bbp uit te geven aan onderzoek en ontwikkeling. ‘Dat raakt nu nog verder uit zicht’, zegt Dogterom.
En dat terwijl experts uit de EU vorige maand juist adviseerden om Europa-breed méér te investeren in onderzoek en innovatie, om de geopolitieke concurrentie niet teveel te laten uitlopen. In Nederland uitte bovendien het bedrijfsleven eind oktober in een open brief zijn zorgen. Het noemde de kabinetsplannen ‘een bezuiniging op het toekomstig verdienvermogen van Nederland’.
Het kabinet acht de bezuinigingen noodzakelijk ‘om de overheidsfinanciën gezond te kunnen houden’, staat in het regeerakkoord. Het terugdringen van het Engelstalig onderwijs stond bovendien prominent in het verkiezingsprogramma van de grootste regeringspartij, de PVV. ‘De internationalisering heeft de toegankelijkheid van universiteiten voor de kinderen van Nederlandse belastingplichtige ouders flinke schade toegebracht en het Nederlands als academische taal marginaal gemaakt’, aldus de partij.
Onzin, oordelen mensen uit het veld. ‘Engels is nu eenmaal de lingua franca van de wetenschap, niet Nederlands’, zegt Ronnes. ‘De internationalisering heeft juist grote voordelen voor Nederlandse studenten, die zo bijvoorbeeld wennen aan het internationale discours’, vindt Dogterom.
Onmiskenbaar is dat het aantal buitenlandse studenten de afgelopen jaren flink is toegenomen, tot zo’n 15 procent. Dat is meer dan in de meeste andere landen, stelt het Rathenau Instituut in een analyse van eerder dit jaar. Vandaar dat het vorige kabinet al besloot tot invoering van de Wet internationalisering in balans.
‘Alleen had ik het gevoel dat het bij het kabinet-Rutte meer in overleg zou gebeuren. Bijvoorbeeld door het oplossen van de problemen met huisvesting en het beperken van de uitwassen van de internationalisering. Onder het nieuwe kabinet wordt deze wet gebruikt als middel om nog meer te bezuinigen. Het wil gewoon het geld aan iets anders uitgeven’, zegt Willemien Sanders van de universitaire actiegroep WoinActie.
De situatie leidt tot onzekerheid. ‘We bungelen’, aldus Sanders. ‘Er is nog zoveel onduidelijk, en daardoor is het één grote chaos. Ondertussen nemen universiteiten al wel verregaande beslissingen die niet gemakkelijk kunnen worden teruggedraaid.’
Enkele voorbeelden van waar op dit moment al de harde klappen vallen.
Zet de plannen van de faculteit geesteswetenschappen aan de Universiteit Leiden op een rij, en er tekent zich een slagveld af vol geschrapte, stopgezette en samengevoegde opleidingen. Op de lijst van verdwijnende studies staan onder meer de bachelor African Studies, de master philosophy en de gehele opleiding Latin American Studies.
Ook specialisaties als Perzisch, Turks, Hebreeuws, Islamstudies, Arabisch en moderne Midden-Oostenstudies verdwijnen, terwijl onder meer de opleidingen Duits, Frans en Italiaans worden samengevoegd. In totaal moeten de werkuren van 100 fulltimebanen van de loonlijst verdwijnen. Het is het gevolg van een jaarlijks begrotingstekort van zo’n 5,7 miljoen euro die de faculteit mede door de bezuinigingen boven het hoofd hangt, schrijft universiteitsblad Mare.
Elders in de universitaire wereld is het beeld niet veel rooskleuriger. In Utrecht kampen de geesteswetenschappen met een miljoenentekort die in 2027 kan oplopen tot zo’n 13 miljoen euro, verwacht universiteitskrant DUB. Vandaar dat in 2026 de bacheloropleidingen Duits, Frans, Italiaans, Keltisch, Religiewetenschappen en Islam & Arabisch moeten verdwijnen. Gedwongen ontslagen worden ‘niet uitgesloten’.
Aan de Universiteit van Amsterdam denkt men door de nieuwe wet zo’n 30 procent van het aantal studenten te verliezen, zegt onderwijsdirecteur Carlos Reijnen van geesteswetenschappen tegen universiteitsblad Folia. ‘Dat is een enorme kaalslag die we niet zomaar kunnen aanvullen met Nederlandse studenten. We staan dus voor een megagrote uitdaging waarbij mogelijk disciplines verloren gaan.’
Een deel van de opleidingen die nu dreigen te verdwijnen, zijn bovendien zogeheten unica, studies die in Nederland nog maar op één universiteit te volgen zijn. Veel van zulke studies zijn klein, trekken weinig studenten en kosten daarom geld.
Wel bieden ze unieke kennis. Bij Koreastudies – in Nederland alleen in Leiden te volgen – doen wetenschappers bijvoorbeeld onder meer onderzoek naar Noord-Korea, ‘dat al jaren kopzorgen baart met zijn nucleaire wapenprogramma en de aanhoudende schendingen van de mensenrechten’, zoals de opleiding op de eigen website schrijft. Volgens de nieuwe plannen moet Koreastudies opgaan in een brede bachelor Aziëstudies.
Jasper Krijns, derdejaarsstudent van de in de plannen geschrapte bacheloropleiding African Studies in Leiden, de enige Engelstalige bachelor in Europa over dit onderwerp, zegt tegen universiteitsblad Mare: ‘Afrika is niet alleen historisch gezien belangrijk, maar ook als het gaat over de moderne politiek en economie. Er is een grote vraag naar mensen die kennis hebben van het continent.’
Kortom: wie unica schrapt om de begroting sluitend te krijgen, zorgt dat belangrijke kennis verdwijnt. ‘Weg is weg!’, waarschuwt voormalig rector magnificus Carel Stolker van de Universiteit Leiden op het sociale-mediaplatform X.
En dan bestaat ook nog de zorg dat de verschraling van het aanbod van de studies Frans en Duits – in Utrecht worden die opleidingen geschrapt, in Leiden samengevoegd – zal leiden tot een tekort aan docenten voor het voortgezet onderwijs. Meerdere Tweede Kamerleden verzochten daarom al ‘geen onomkeerbare stappen te zetten zoals het opheffen van opleidingen’ totdat er een concreter plan is.
Het zijn niet alleen de geesteswetenschappen die worden getroffen door de bezuinigingen. Bij de Universiteit Twente, een van de drie technische universiteiten van Nederland, zijn de zorgen minstens zo groot. De faculteit Technische Natuurwetenschappen – met een jaarlijks begrotingstekort van zo’n 8 miljoen euro – kondigde al een reorganisatie aan, waarvan de concrete invulling nog moet volgen.
Ondertussen dreigt ook een universiteitsbrede organisatiewijziging. ‘Belangrijk is wel om daarbij het verschil te benoemen tussen een reorganisatie – dat wil zeggen: mogelijk mét gedwongen ontslagen – zoals bij Technische Natuurwetenschappen, en een organisatiewijziging, die ook zonder ontslagen mogelijk is’, zegt universiteitswoordvoerder Laurens van der Velde.
In het zwartste scenario staan zo’n 500 banen op de tocht. ‘Dat gebeurt wanneer we krimpen tot een instroom van negenduizend studenten in 2029’, zegt Van der Velde, ten opzichte van ruim 12 duizend nu. ‘Dat kost ons pakweg 40- à 45 miljoen per jaar’, zegt hij.
Omdat 70 procent van het budget opgaat aan personeel, vertaalt die inkomstendaling zich naar een krimp van 500 arbeidsplaatsen, maar niet noodzakelijkerwijs ook tot gedwongen ontslagen. ‘Het hangt af van de situatie. Als we bijvoorbeeld moeten stoppen met meerdere internationale bachelors, dan moeten we misschien afscheid nemen van een deel van het personeel van die specifieke opleiding.’ Maar ook dan kan dat mogelijk via natuurlijk verloop.
Een deel van de financiële problemen in Twente zijn uniek voor die universiteit. ‘We zien bijvoorbeeld een daling van de aanmeldingen van studenten uit onze regio’, zegt Van der Velde. ‘Via onder meer reclamecampagnes proberen we daarom ook meer studenten uit het westen van het land te overtuigen voor ons te kiezen.’
Dat de Universiteit Twente nu al maatregelen aankondigt, komt volgens hem ook omdat ze er tijdig bij is. ‘De alarmbellen gingen bij ons meteen af toen we vorig jaar de verwachtingen over toekomstige studentenaantallen moesten bijstellen’, zegt hij. Nu komt daar de grote onzekerheid over de omvang van de bezuinigingen bij. ‘We kunnen niet uitsluiten dat ook hier opleidingen zullen verdwijnen.’
Hoe de bezuinigingen exact worden verdeeld, is in veel gevallen nog onbekend. Zo is niet duidelijk welke Engelstalige opleidingen moeten verdwijnen, of hoe onderzoeksfinancier NWO zijn kleinere onderzoeksbudget straks gaat uitgeven.
‘Er gaan vooral een hoop geruchten. Veel mensen zijn bang voor hun baan en voor het voortbestaan van hun vakgebied’, zegt Sanders van WoinActie. Die onzekerheid veroorzaakt onbedoelde bijeffecten. ‘Je merkt nu al dat dit doorsijpelt naar het buitenland. Studenten en medewerkers denken: moeten we nog wel naar Nederland komen? Zelfs Engelstalige opleidingen die mogen blijven, moeten daardoor misschien alsnog inkrimpen. Dit is echt paniekvoetbal’, zegt ze.
‘De langetermijnvisie ontbreekt’, beaamt Dogterom van de KNAW. ‘We willen graag een kennisland zijn, willen voorop blijven lopen in Europa. Nog los van het geld is deze onzekerheid dan erg schadelijk.’
Zeker is volgens de academici dat de al aangekondigde reorganisaties en geschrapte opleidingen nog maar het begin zijn. Dogterom: ‘Dit is echt een perfect storm van financiële tegenslag, die terechte paniek bij universiteiten veroorzaakt. Wij hopen dat het kabinet alsnog tot inkeer komt.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant