Wie in de EU humanitaire hulp biedt aan ongedocumenteerde immigranten, kan worden vervolgd – en dat gebeurt steeds vaker. Het overkwam Abdulaal Hussein en Martine Doppen, die in Letland Abdulaals zus te hulp schoten. ‘Ze vinden dat wij hun land in gevaar hebben gebracht.’
is verslaggever van de Volkskrant en schrijft over asiel, migratie en de multiculturele samenleving.
Abdulaal Hussein wist dat hij een risico nam door zijn zusje en vier andere Soedanese vluchtelingen te redden uit handen van mensensmokkelaars. Maar hij en vriendin Martine Doppen hadden naar eigen zeggen geen keuze. ‘Hadden we ze in dat bos in Letland dood moeten laten gaan?’
Ja, luidt het cynische antwoord, afgaande op wat de wet voorschrijft. Levens redden, of anderszins humanitaire hulp bieden aan vluchtelingen, leidt in Europa geregeld tot strafvervolging. Ook Hussein en Doppen zijn in Letland aangeklaagd voor mensensmokkel en lidmaatschap van een criminele organisatie.
In een Amsterdams café vertellen Doppen (31) en Hussein (25) hoe het ervoor staat. ‘De start van de rechtszaak zou op 13 november zijn, maar is nu voor de derde keer uitgesteld’, aldus Hussein. ‘We weten ook nog steeds niet of we fysiek aanwezig moeten zijn als de rechtszaak begint’, zegt Doppen, terwijl ze in haar gemberthee roert.
Hussein ontvluchtte in 2016 zijn geboorteland Soedan. ‘Ik voerde actie tegen het regime. Mijn broer werd opgepakt en ik vreesde dat ze ook achter mij aan zouden komen.’ Hij stapte in Libië op een overvolle rubberboot naar Europa en vroeg in Nederland asiel aan. Hussein heeft de Nederlandse nationaliteit gekregen en werkt nu als jongerenwerker en theatermaker.
Vorig jaar verliet ook Husseins zusje Mabroka, toen 18 jaar oud en net als haar broers politiek dissident, het land uit angst voor vervolging. ‘Ze stak in haar eentje de grens over naar Egypte en nam een smokkelaar in de arm om haar naar Europa te brengen’, aldus Hussein. ‘Ik stuurde haar geld om de reis te betalen.’
Mabroka besloot via Belarus te reizen. Die route werd lange tijd voornamelijk gebruikt door vluchtelingen uit Rusland en de Kaukasus, maar in 2021 begon Belarus met het actief verstrekken van visa aan migranten uit het Midden-Oosten en Afrika, met de belofte dat zij zonder problemen door zouden kunnen reizen naar de Europese Unie.
Belarus deed dit om druk uit te oefenen op de EU, die het land sancties had opgelegd na frauduleuze verkiezingen. Het leidde al snel tot chaotische taferelen met duizenden Irakezen, Syriërs, Afghanen en andere vluchtelingen aan de door dichte oerbossen omzoomde grenzen van Polen, Letland en Litouwen.
Toch leek het Mabroka de beste optie, het alternatief was met een bootje de Middellandse Zee oversteken. Haar smokkelaar regelde een vlucht naar Rusland en van daaruit werd ze over land naar de grens van Belarus gebracht. Hussein hield voortdurend contact met haar. ‘Ze zouden mijn zusje naar Duitsland brengen. Daar zouden wij haar verder helpen.’
Het liep anders. ‘Aan de grens zeiden de smokkelaars dat ze naar een verlaten boerderij vlak over de grens in Letland moest lopen, daar zou ze dan worden opgehaald’, aldus Hussein. ‘Samen met vier andere vluchtelingen liep ze vier dagen en nachten door het bos. Uitgeput en hongerig bereikten ze de boerderij.’
Hussein en Doppen waren toen al ten einde raad. Ze waren alle contact met Mabroka verloren, gingen zich wat meer verdiepen in de situatie aan de grens tussen de EU en Belarus en stuitten daarbij al snel op het rapport Latvia: Return home or never leave the woods van Amnesty International. Na het lezen daarvan deden ze helemaal geen oog meer dicht.
In het rapport schetst Amnesty een gitzwart beeld van de situatie in het grensgebied waar Mabroka op dat moment ronddwaalde. Letse grenswachten, in samenwerking met in zwart gehulde ‘commando’s’, het leger en de politie, jagen migranten met geweld terug naar Belarus. Ze slaan hen met stokken en dienen elektrische schokken toe, zo bleek uit het onderzoek. De Letse regering ontkent dit.
Al googelend en rondbellend stuitten de twee ook op berichten over vluchtelingen die maandenlang in niemandsland verbleven, heen en weer geduwd door Letse en Belarussische grenswachten. En over migranten die zijn doodgevroren, of van wie ledematen geamputeerd moesten worden vanwege de kou. Sinds 2021 zijn zeker 116 migranten gestorven aan de grens tussen Belarus en de EU, tientallen anderen zijn vermist.
De opluchting was dan ook enorm toen Mabroka weer van zich liet horen. Ze had de boerderij bereikt en kon haar locatie appen. De smokkelaars vroegen intussen om extra geld. ‘We betaalden, want de smokkelaars zeiden dat ze dan pas verder zouden reizen.’ In totaal heeft Hussein de smokkelaars bijna 10 duizend euro betaald.
Maar ook na de extra betaling kwam er geen beweging. ‘Mijn zusje appte dat er geen eten was, dat ze bang was.’ Na nog eens vier dagen wachten besloten Hussein en Doppen naar Litouwen te vliegen, van daaruit was het niet zo ver rijden naar de boerderij. ‘We huurden een Airbnb en een auto’, aldus Hussein. De autoriteiten durfden ze niet in te schakelen. ‘Die zouden haar hooguit het land uitzetten.’ Hij is even stil en vervolgt dan: ‘We wisten dat het verboden was. Maar wat zou jij doen?’
De wetgeving in Europa is duidelijk: als je een persoon zonder verblijfspapieren de EU in vervoert, van het ene EU-land naar het andere brengt, of binnen een lidstaat helpt verplaatsen, is dat mensensmokkel. ‘Alle lidstaten zijn verplicht om opzettelijke hulp bij het vervoeren van illegale migranten te bestraffen’, legt universitair docent migratierecht Gerrie Lodder uit.
Volgens deze richtlijn kun je dus al schuldig zijn aan mensensmokkel als je iemand zonder verblijfsvergunning naar het ziekenhuis brengt voor medische hulp. In Nederland wordt humanitaire (nood)hulp aan ongedocumenteerden niet vervolgd, al zijn daar in het verleden wel stemmen voor opgegaan. ‘Lidstaten hebben de vrijheid een uitzondering te maken als het gaat om humanitaire hulp, maar zijn daartoe niet verplicht’, aldus Lodder.
De Europese richtlijn stamt uit 2002 en volgde op een VN-protocol van twee jaar eerder. Daarin werd mensensmokkel nog gedefinieerd als een handeling met winstbejag. ‘Maar in de Europese richtlijn is het element van financieel of materieel gewin uit de definitie gehaald’, aldus Lodder. ‘De invalshoek is bestrijding van criminaliteit en veiligheid, terwijl het VN-protocol ook vanuit een mensenrechtenperspectief is opgesteld.’
‘Op dit moment ligt er een voorstel om de Europese richtlijn aan te passen en meer in lijn te brengen met het VN-protocol’, vertelt Lodder. Dan zouden aanklagers dus eerst moeten aantonen dat geld is verdiend aan de hulp om iemand te veroordelen. Het voorstel ligt voor advies bij de lidstaten, daarna moeten het Europese Parlement en de Raad er nog mee instemmen.
De afgelopen jaren zijn in Europa tal van medewerkers van hulporganisaties beschuldigd van mensensmokkel, bijvoorbeeld omdat ze bootvluchtelingen helpen veilig aan wal te raken. Uit onderzoek van de in Brussel gevestigde ngo Picum blijkt dat in 2023 zeker 117 personen vervolgd werden omdat ze migranten hadden geholpen. De overgrote meerderheid van die zaken speelt in Italië en Griekenland.
Het sneeuwt als Hussein en Doppen door Letland rijden. ‘We waren heel zenuwachtig en bang’, aldus Doppen. ‘Wat als de smokkelaars op hetzelfde moment bij de boerderij zouden arriveren?’ Maar ze troffen alleen Mabroka en de andere vluchtelingen aan, in dekens gewikkeld op matrasjes op de grond. ‘Het enige eten was een zak meel en oude aardappels, ze gebruikten sneeuw als drinkwater.’
‘Een van de vrouwen was hoogzwanger’, vertelt Hussein. ‘Ze was er heel slecht aan toe. Een ander had ontstoken wonden aan haar voeten, vanwege de lange tocht door het bos.’ Ze brachten die twee vrouwen samen met Mabroka naar de Airbnb. ‘We lieten wat eten achter voor de anderen’, aldus Doppen. ‘Maar dat was niet veel.’
Eenmaal terug in Litouwen begon het direct te knagen. Wat als de smokkelaars erachter kwamen dat er drie vrouwen weg waren? Zouden ze hun woede dan op de andere twee botvieren? En wat als ze helemaal niet meer terugkwamen? Dan zouden die twee sterven van de honger.
Diezelfde avond reden ze opnieuw door de sneeuw naar het Letse bos, om de overgebleven vluchtelingen op te halen. Ze naderden Litouwen alweer, toen ze werden aangehouden door de Letse politie. ‘De agenten wilden paspoorten zien en die hadden de vluchtelingen niet. Zij zijn de volgende dag de grens overgezet, wij werden gearresteerd.’
Doppen mocht na 48 uur en na betaling van 6.200 euro op borgtocht vrij, Hussein heeft anderhalve maand vastgezeten en moest een borgsom van 30 duizend euro betalen. ‘De enige verklaring die ik hiervoor kan bedenken is racisme’, aldus Doppen, die met leningen het geld bij elkaar wist te verzamelen. ‘We kregen van het begin af aan een andere behandeling. Ze probeerden hem te framen als crimineel en mij als zielig vriendinnetje.’
De twee merkten al snel dat er weinig sympathie was voor hun zaak. ‘Letten zien vluchtelingen als criminelen’, zegt Doppen. ‘Ze zijn ervan overtuigd dat Rusland en Belarus migranten gebruiken om zwakke plekken in de grens op te sporen.’ Hussein knikt: ‘Ze vinden dat wij hun land in gevaar hebben gebracht. Ook onze eerste advocaat maakte opmerkingen met die strekking.’
Migratierechtdeskundige Aleksandra Ancite-Jepifánova schetst eenzelfde beeld over de Letse publieke opinie. Ze doet sociaal-juridisch onderzoek naar de situatie aan de grens tussen Belarus en de EU, en volgt de debatten nauwgezet. ‘In Polen is de bevolking verdeeld over de harde aanpak van migranten’, zegt ze. ‘In Letland versterken de media het narratief van de regering dat migranten een bedreiging zijn.’ Toen Letland het recht om migranten terug te duwen in de wet vastlegde, was daar lokaal dan ook vrijwel geen weerstand tegen.
Ook de EU laat pushbacks oogluikend toe, hoewel het in strijd is met de eigen verdragen. Enkele weken geleden nog hebben de lidstaten unaniem besloten niet op te treden tegen Finland en Polen, die migranten die via Rusland en Belarus komen het recht om asiel aan te vragen weigeren. ‘Dit is een zorgwekkende nieuwe stap’, vindt Ancite-Jepifánova. ‘De legalisering van pushbacks en de opschorting van het recht om asiel aan te vragen is een aanval op de kern van internationale asielwetgeving.’
Volgens EU-voorzitter Ursula von der Leyen zetten Rusland en Belarus migranten in als ‘wapens’ om de EU-landen te ontwrichten, er zou sprake zijn van ‘hybride oorlogsvoering’. Ancite-Jepifánova vindt dit frame eenzijdig en daarom problematisch. ‘Vluchtelingen steken de grens over omdat ze bescherming zoeken, niet omdat ze de belangen van Rusland willen dienen. Ze reizen via Belarus omdat er voor hen geen legale routes zijn om Europa te bereiken.’
‘Geloof me’, zegt ook Hussein. ‘Niemand doet dit voor z’n lol. Zelf ben ik via Libië gereisd. Maar de kampen daar zijn mensonterend en de reis is levensgevaarlijk.’ De boot die hem naar Italië bracht was gebouwd voor twintig personen. ‘We zaten er met 130 man op, ik was doodsbang.’
Mabroka is inmiddels in Nederland en heeft hier asiel aangevraagd. Hussein en Doppen hebben 56 duizend euro opgehaald met crowdfunding, om de leningen voor de borgtochten af te lossen en de torenhoge juridische kosten te betalen. ‘We krijgen veel steun van Nederlanders’, aldus Hussein.
Als de rechter hen schuldig acht, kunnen Hussein en Doppen tot 10 jaar cel krijgen. EU-landen zijn verplicht rechterlijke uitspraken van andere lidstaten te respecteren, maar Hussein en Doppen kunnen indien ze worden veroordeeld wel een verzoek indienen hun straf in Nederland uit te zitten.
Het lange wachten op het begin van het proces is gekmakend. ‘We proberen rustig te blijven’, zegt Doppen. Om haar hals draagt ze een zilveren ketting met daaraan een hanger met het woord gelukszoeker. ‘Dit is Europa toch? Ik kan me nauwelijks voorstellen dat we echt de gevangenis in gaan omdat we mensen hebben geholpen.’
Hussein kijkt haar aan. ‘Ik maak me echt grote zorgen’, zegt hij. ‘Er is in Letland laatst een Cubaan veroordeeld tot 3,5 jaar cel omdat hij zijn vrouw en kind probeerde te helpen aan de grens. Dat lijkt op wat wij hebben gedaan, daarvan lig ik ’s nachts wakker.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant