Greenpeace heeft de staat voor de rechter gedaagd om ‘te redden wat er te redden valt’ van de bedreigde natuur. De rechtszitting in Den Haag draait uit op een strijd tussen de geest en de letter van de wet, gelardeerd met een vleugje boerendrama.
Valentijn Wösten is er niet gerust op. In de lunchpauze van de zitting in de Haagse rechtbank moppert hij op de Greenpeace-advocaten, die volgens hem meer emotionele dan juridische argumenten te berde brachten. ‘In een rechtbank moet je een juridisch verhaal houden om de rechter te overtuigen.’
Wösten is geen partij in deze zaak, maar ook voor hem staat er veel op het spel. De milieujurist van Mobilisation for the Environment (MOB) zou willen dat Greenpeace níet naar de civiele rechter was gestapt om strenger stikstofbeleid af te dwingen. ‘Dit is een riskante onderneming, want als ze deze zaak verliezen heeft dat direct gevolgen voor al mijn bestuursrechtzaken over stikstof. Daar ga ik gewoon last van krijgen.’
De zitting begint dinsdagochtend met een minicursus ‘stikstof voor beginners’, verzorgd door het RIVM. De milieuexperts van het rijksinstituut lijken ervan uit te gaan dat de drie rechters over geen enkele basiskennis beschikken. In de presentatie wordt de nadruk gelegd op het feit dat de stikstofuitstoot sinds de jaren negentig flink gedaald is en nog steeds daalt (maar wel in een veel lager tempo dan vroeger).
De presentatie van het RIVM legt het fundament voor het betoog dat de advocaten van de staat later zullen afsteken. Dat steunt op twee pijlers. Eén: de overheid, in de persoon van landbouwminister Femke Wiersma, doet al heel veel om de stikstofuitstoot te verminderen en twéé: wat Greenpeace eist is gewoon onmogelijk.
Greenpeace eiste in eerste instantie dat het Nederlandse kabinet alle Nederlandse natuur ‘tijdig’ zou redden en de stikstofoverlast op de natuurtypen die er het slechtst aan toe zijn volledig wegneemt. Inmiddels (dit voorjaar verloor Greenpeace een kort geding) heeft de milieuorganisatie zijn eisen wat verlaagd: de staat moet nu in 2025 minimaal 75 procent van de natuurtypen die er zeer slecht voorstaan vrijwaren van stikstofoverlast, en in 2030 minimaal 90 procent van de natuurtypen die er slecht aan toe zijn.
Dat die ambitieuze doelen haalbaar zijn, onderbouwt Greenpeace met diverse rapporten. Het komt erop neer dat het kabinet sneller en meer stikstofreductie kan behalen met gebiedsgerichte maatregelen, die zich specifiek richten op het elimineren van de grootste stikstofbronnen. Dit betekent wel dat de overheid zijn toevlucht moet nemen tot dwang, want vrijwillige maatregelen zijn per definitie ongericht. Het toepassen van dwang is politiek echter onbespreekbaar.
Een belangrijk element in het betoog van Greenpeace zijn de vermeende ‘points of no return’, het punt waarop een natuurtype zo verslechterd is dat herstel niet meer mogelijk is. Volgens Greenpeace moet de stikstofuitstoot voor de meest urgente gebieden al volgend jaar sterk dalen, omdat anders die hopeloze kantelpunten worden gepasseerd. Greenpeace vraagt de rechters een dwangsom op te leggen als dit kabinet niet heel snel met een geloofwaardig plan van aanpak komt om ‘te redden wat er nog te redden valt’.
De verdediging van de staat bestaat deels uit een opsomming van grote geldbedragen die de overheid gereserveerd heeft voor stikstof- en natuurbeleid, en van beleidsmaatregelen die al genomen zijn en nog genomen zullen worden. Dat dit nieuwe kabinet het stikstoffonds en een deel van de beleidsplannen van het vorige kabinet heeft geschrapt, doet daar maar weinig aan af, betogen de advocaten namens de staat.
De advocaten die de staat vertegenwoordigen wijzen erop dat de slechte staat van de Nederlandse natuur grotendeels is te wijten aan stikstofneerslag in de decennia vóórdat de Europese natuurbeschermingsregels van kracht werden. De staat kan juridisch alleen aangesproken worden op de stikstofvervuiling uit de laatste twintig of dertig jaar, aldus het betoog van de staat.
De deadlines van 2025 en 2030 die Greenpeace eist, vinden de staatsadvocaten willekeurig, omdat de Europese natuurwet geen termijn stelt voor het in gunstige staat van instandhouding brengen van de natuur. Het bestaan van ‘points of no return’ is niet wetenschappelijk onderbouwd. In principe heeft de staat dus onbeperkte tijd om de natuur te herstellen en de stikstofemissies te verlagen. Het is voldoende dat het kabinet beleid maakt om die uitstoot verder te laten dalen, aldus het betoog tijdens de zitting.
De Stichting Stikstofclaim, die namens de agrarische sector poogt om met behulp van pseudowetenschappelijke argumenten stikstof- en natuurbeleid onderuit te halen, staat aan het eind van de zitting borg voor een gedenkwaardig optreden.
Eerst suggereert de advocaat van Stikstofclaim dat de rechters zich in hun uitspraak niet moeten laten leiden door geldende wetgeving (waarin doelen voor stikstofreductie zijn vastgelegd), maar door de wil van het volk, vervat in het regeerakkoord van de nieuwe rechtse coalitie. ‘Er zijn verkiezingen geweest. Meer dan de helft van de Nederlanders stemde op partijen die willen dat die reductiedoelen uit de wet worden gehaald. Bijzonder dat Greenpeace dan vraagt of u zich nog even snel wil baseren op de Omgevingswet.’
Deze opmerkelijke redenering (toekomstige wetgeving gaat boven bestaande) wordt gevolgd door een tranentrekkende inbreng van stichtingsvoorzitter Jan Cees Vogelaar. De oud-melkveehouder trekt alle registers open om de rechters ervan te overtuigen dat niet de natuur, maar de boeren het grote slachtoffer zijn in dit hele verhaal. ‘Boeren worden opgejaagd als loslopend wild, tienduizenden boerenbedrijven worden de nek omgedraaid, boerenkinderen worden op school gepest en het aantal zelfdodingen onder boeren stijgt.’
Wösten kan het niet meer aanhoren en springt overeind. ‘Dit is opruiing!’, roept hij tegen de rechters. Zij laten Vogelaar echter doorpraten. Aan het eind van de zitting klinkt Wösten somber. ‘Het betoog van de staat stak een stuk degelijker in elkaar dan dat van Greenpeace.’
Alles over politiek vindt u hier.
Alinea 3
Klaar? Vergeet de doorleessuggesties niet!
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant