Nieuw fenomeen in Japan: ‘uitscheibureaus’. In het sterk vergrijsde land geldt het nemen van ontslag als een ultieme vorm van oneerbiedigheid. Vertrekkende werknemers schakelen daarom steeds vaker gespecialiseerde bureaus in die tegen betaling het slechte nieuws overbrengen aan de baas.
Jonathan Witteman is economieredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over de financiële sector.
Wie denkt dat je baan opzeggen een koud kunstje is – een ontslagbrief sturen, en klaar is Kees – is overduidelijk geen Japanner. In Japan, waar elk jaar duizenden kantoorslaven sterven door karoshi (dood door overwerk) en karojisatsu (zelfmoord door overwerk), staat ontslag nemen ongeveer gelijk aan deserteren uit het leger. Nergens ter wereld is zo’n nijpend gebrek aan personeel als in het extreem vergrijsde Japan.
Zo berichtte CNN onlangs over een Japanse veertiger die tot drie keer toe moest toezien hoe zijn baas zijn ontslagbrief aan flarden scheurde. Ook toen de werknemer op zijn knieën ging en smeekte of hij alsjeblieft ontslag mocht nemen, kreeg hij nul op het rekest.
In ’s werelds op drie na grootste economie werkt 46 procent van de Japanners al tien jaar of langer voor dezelfde baas – alleen de Grieken en Italianen zijn honkvaster. Je baan opzeggen geldt in Japan als een ‘ultieme vorm van oneerbiedigheid’.
Sommige werkgevers bellen net zolang aan bij het appartement van vertrekkers in spe totdat deze hun ontslagbrief intrekken. Een ‘vervloekte’ vrouw uit Kyoto werd zelfs door haar werkgever meegesleurd naar een shinto-tempel om haar ontslagwens te laten uitdrijven door een priester, bij wijze van exorcisme.
Een andere vrouw vertelde aan The Times dat haar superieuren haar probeerden te hersenspoelen. ‘Drie weken lang werd ik elke dag in een kamertje gezet, en probeerden ze me er drie uur lang van te overtuigen om te blijven.’
De angst om de confrontatie aan te gaan met hun tirannieke bazen zit zo diep dat werknemers sinds kort hun toevlucht nemen tot een nieuw fenomeen: taishoku daiko. Tegen betaling van omgerekend zo’n 135 euro vertellen deze gespecialiseerde bureaus namens hun opdrachtgever het slechte nieuws aan de werkgever. Ook bedingen ze goede ontslagvoorwaarden en handelen ze de papieren rompslomp af. Geen uitzend- maar uitscheibureaus dus.
‘Sommige van onze klanten huilen of zeggen dat ze dood willen’, zo citeert The Times Shiori Kawamata, manager van ‘uitscheiburau’ Momuri – die naam betekent vrij vertaald ‘Ik kan er niet meer tegen’. Het twee jaar oude Momuri, dat inmiddels 350 duizend verzoeken zegt te hebben ontvangen van werknemers die weg willen bij hun werkgever (of daar inmiddels al weg zijn), is een van de circa honderd ontslagdiensten in Japan.
Ook in het land van de rijzende zon is ontslag nemen een arbeidsrecht, maar in de Japanse schaamtecultuur met haar nadruk op hiërarchie en loyaliteit, praten sommige werkgevers net zolang in op een werknemer met vertrekplannen tot die zwicht. ‘Als je probeert weg te gaan, praten ze je een schuldgevoel aan’, zei Toshiyuki Niino, oprichter van de ontslagdienst Exit, tegen Al Jazeera. ‘Het is alsof je een zonde begaat.’
De meesten kloppen bij de ontslagdiensten aan omdat hun werkgever weigert hen te laten gaan, en/of omdat zij zich geïntimideerd voelen door hun leidinggevenden. Zo werd een verpleegkundige in een verzorgingstehuis door haar baas onderworpen aan ongevraagde ‘borstmassages’; dus voelde ze er weinig voor om hem onder vier ogen haar vertrekwens mede te delen.
Bedrijven hebben traditioneel gezien een machtige positie in Japan. Dankzij het collectivistische kapitalisme van werkgevers als Toyota, Hitachi en Panasonic groeide Japan in de decennia na de Tweede Wereldoorlog uit tot een economische supermacht, die rond 1990 alleen de Verenigde Staten voor zich moest dulden.
Japanse leidinggevenden leken dikwijls eerder drilinstructeurs, die hun ondergeschikten tot ver in de avond aan hun bureaus gekluisterd hielden. ‘Kyocera is niet net als een leger’, omschreef een werknemer ooit de mentaliteit bij het gelijknamige conglomeraat: ‘Kyocera ís een leger.’
De nadelen van de Japanse kadaverdiscipline werden steeds zichtbaarder. Zo pleegden in 2022 bijna drieduizend Japanners zelfmoord als gevolg van overmatige werkdruk. Japanse werknemers voelen zich soms bijna kamikazepiloten – een verwijzing naar de zelfmoordeenheden die tijdens de Tweede Wereldoorlog hun levens offerden voor het vaderland, zei Yoshihito Hasegawa, baas van de taishoku daiko ‘Guardian’, tegen persbureau AP.
Ook is de slechte balans tussen werk en privé niet bevorderlijk voor het geboortecijfer, dat in Japan met 1,2 kind per vrouw internationaal gezien laag is. Vorig jaar werden er in het 124 miljoen inwoners tellende land slechts 727 duizend baby’s geboren, het laagste aantal sinds Japan de cijfers in 1899 begon bij te houden. Bejaardenluiers vinden in Japan al jaren gretiger aftrek dan babyluiers.
Een van de meest genoemde redenen waarom steeds meer Japanse stellen geen kinderen nemen, is omdat dit zou botsen met hun werk. Een andere veelgenoemde reden is dat de mannen in kwestie – al dan niet door werkdruk – geen bijdrage kunnen of willen leveren aan de opvoeding en het huishouden, zo toonde bevolkingsonderzoek.
Doordat Japan daarnaast relatief weinig immigranten toelaat, slinkt de bevolking al vijftien jaar op rij. In 2023 kromp de Japanse bevolking met ruim een half miljoen. Bij het aanbreken van de 22ste eeuw zullen er nog maar 63 miljoen Japanners over zijn, is de verwachting – bijna een halvering ten opzichte van het huidige aantal.
Gezien die trend voorzien ontslagdiensten dat de druk op Japanse werknemers er voorlopig niet minder op zal worden. ‘Wij vinden oprecht dat diensten als de onze uit de maatschappij zouden moeten verdwijnen, en daar hopen we ook op’, zegt Kawamata van Momuri. ‘Maar als ik de horrorverhalen van onze cliënten hoor, denk ik niet dat ons bedrijf snel zal verdwijnen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant