In gezelschap kan het lastig zijn om de eigen koers te bepalen. Of het nou gaat om een avondje niet meedrinken of eerlijk aangeven dat je de dure vakantie met vrienden overslaat. Hoe bied je groepsdruk het hoofd?
schrijft voor de Volkskrant over grote en kleine levensvragen.
In een beroemd experiment liet de Amerikaanse sociaal psycholoog Solomon Asch een groepje studenten een aantal lijnen beoordelen: welke van de drie lijnen kwam qua lengte overeen met de voorbeeldlijn? Alle proefpersonen op één na waren vooraf geïnstrueerd om het verkeerde antwoord te geven. Gemiddeld gingen de deelnemers in eenderde van de gevallen mee met het verkeerde antwoord. Op YouTube zie je de complete verwarring op de gezichten. De conclusie: mensen zijn geneigd zich te conformeren aan een groepsbeslissing, ook als ze zelf eigenlijk een andere mening hebben.
‘Mensen zijn sociale wezens en hebben de fundamentele behoefte om ergens bij te horen. Als we ons niet aanpassen, lopen we het risico dat we uit de groep worden gezet’, zegt Anouk van der Weiden, universitair hoofddocent aan de Universiteit Leiden. Als sociaal psycholoog doet ze onderzoek naar autonomie.
Evolutionair gezien is dit kuddegedrag goed te verklaren. ‘Vroeger leefden mensen in kleine groepen. Men had elkaar nodig om te overleven. Afwijzing betekende de dood’, zegt Griet Van Vaerenbergh, lector sociale psychologie en positieve psychologie aan de Thomas More Hogeschool in Vlaanderen. Onze hersenen zijn nog altijd gevoelig voor sociale uitsluiting. Wetenschappers ontdekten via MRI-scans dat bij mensen die een gevoel van buitensluiten ervaren, hetzelfde hersengebied oplicht als bij fysieke pijn. ‘Dat toont aan hoe diepgeworteld die afwijzingspijn is.’
Juist bij hechte groepen - zoals vrienden die vaak met elkaar afspreken of familie - blijkt het extra lastig om als individu tegen de status quo in te gaan. ‘Intuïtief zou je het tegenovergestelde verwachten: bij de mensen met wie je een sterke connectie voelt, kun je jezelf zijn en eerlijk aangeven als je iets niet wilt’, zegt Van Vaerenbergh. Dat valt dus tegen. ‘In die gezelschappen is de drang naar harmonie extra aanwezig.’
Vaak gaan mensen er ten onrechte van uit dat iedereen in de groep precies dezelfde mening heeft. Wetenschappers noemen dat pluralistic ignorance (meervoudige onwetendheid). Iemand die geen alcohol wil drinken, vindt het bijvoorbeeld lastig om het aangeboden glas bier te weigeren omdat hij denkt dat alle vrienden veel willen drinken en dat ook normaal vinden. ‘Terwijl de realiteit misschien heel anders is als hij zijn vrienden individueel zou bevragen’, zegt Van der Weiden. ‘De sociale norm zit vaak in ons hoofd en iedereen in de groep past zich aan die denkbeeldige norm aan, wat elkaar ook nog eens kan versterken.’
De (ongeschreven) sociale regels in een groep - zoals vier flessen wijn per avond, peperdure vakanties of grove humor - zijn dus lang niet altijd een optelsom van de individuele opvattingen. Die kennis kan ruimte bieden voor verandering. Dat is ook direct een tip: zoek bondgenoten. ‘Voordat je tegen de groep ingaat, is het slim om het gesprek aan te knopen met één of twee mensen. Zo test je alvast hoe zij erover denken. En samen sta je sterker’, aldus Van der Weiden.
Het vraagt moed om tegen de groep in te gaan. Voordat je tot actie overgaat, kan het helpen om een kosten- en batenanalyse te maken, adviseert Van Vaerenbergh. ‘Wat win je door je te conformeren? Dat kan zijn: vrede in de groep. En wat win je als je voor je eigen mening uitkomt? Denk aan: autonomie en zelfrespect. Dat kan helpen om te bepalen hoe belangrijk dit voor je is.’
Welke uitleg je geeft bij de afwijkende mening, maakt uit. Stel je je op als iemand die het morele gelijk aan zijn zijde heeft (‘alcohol is slecht!’), dan voelen de anderen zich bedreigd en zullen ze minder snel positief reageren. Dat bleek eerder al uit het proefschrift van sociaal psycholoog Florien Cramwinckel (Universiteit Utrecht) die keek naar hoe mensen reageren op moreel gedrag van anderen. ‘Geen alcohol drinken in een groep die dat gewend is, kan worden geïnterpreteerd als een aanval. De boodschap is al snel: jullie zijn immoreel, jullie doen iets verkeerd. Je ziet dit ook vaak gebeuren bij vegetariërs binnen een groep van vleeseters.’ Om de groep niet met een slecht gevoel op te zadelen, kun je de boodschap neutraal brengen. ‘Houd het bij jezelf, bijvoorbeeld door te zeggen: ik vind alcohol niet lekker.’
Begin klein en oefen stapsgewijs hoe het voelt om een dissident te zijn. ‘Kies niet direct een groep uit waarvan je weet dat je de wind van voren krijgt’, zegt Van Vaerenbergh. Probeer eerst hoe je het er van afbrengt in een sociale setting waar minder van afhangt om zo wat handigheid te krijgen. ‘Jezelf stapsgewijs blootstellen aan je angsten om zo het ongemak te leren verdragen, noemen we in de psychologie exposure.’
Neem de TikTokhype #rejectiontherapy waarbij mensen dertig dagen lang bewust onrealistische verzoeken doen, zoals het verzoek een reclamebord in iemands tuin te zetten of ergens een gratis hamburger te krijgen. Dit alles vanuit het idee dat de harde ‘nee’ uiteindelijk went. ‘Dat kan zeker helpen, al is dat natuurlijk wat anders dan afwijzing van dierbaren in het echte leven.’
Het is de kunst je punt op een charmante manier te maken. ‘Vaak brengen we onze afwijkende mening op een defensieve manier omdat het persoonlijk is en we ons al weken aan iets ergeren’, aldus Van Vaerenbergh. ‘Of we voelen ons schuldig dat we niet meedoen.’ Wie écht comfortabel is met de eigen mening – en de motivatie erachter – kan die hopelijk rustig en constructief overbrengen.
Beter Leven
In de rubriek Beter Leven beantwoordt de Volkskrant, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant