Artistiek directeur Orwa Nyrabia over het bewogen Idfa-jaar, zijn aangekondigde afscheid én de gegarandeerd ‘geweldige’ aanstaande festivaleditie.
Als de wereld slechter wordt, worden de films dan beter?
‘Dan worden ze beter én slechter’, antwoordt Orwa Nyrabia (46), artistiek directeur van Idfa. ‘Op het moment dat de wereld naar de eh… vuilstort gaat, leidt dat eerst tot een berg afgrijselijke films. Films over de onderwerpen waarvan de filmmakers geloven dat iedereen ervan moet weten. Ze voorzien in een behoefte, maar zijn ook vluchtig, niet kunstzinnig. Veel van dat soort ‘belangrijke’ films zijn geen goede films.
‘Maar na verloop van tijd duiken die goede films wél op. Altijd laat, want filmmaken kost nu eenmaal tijd. Een documentaire is niet als het nieuws, dat er onmiddellijk is om de volgende ochtend alweer te sterven. Goede films over de wereld van vandaag mag je over een jaar of twee verwachten. En de echt héél goede zelfs pas over vijf of zes jaar.’
Filmmaker Piotr Winiewicz maakte met AI een nieuwe Werner Herzog-documentaire. En 10 tips voor Idfa 2024.
Hij zit in de vergaderruimte van International Documentary Filmfestival Amsterdam, met uitzicht over het Vondelpark. Het nieuws van deze ochtend: Trumps verkiezingsoverwinning. En voor wie tijdens de aanstaande Idfa-editie (14-24 november) graag zo’n al wat meer gerijpte film over het huidige Amerika wil zien, tipt Nyrabia An American Pastorale. In die documentaire, opgenomen in de internationale competitie, volgt de Franse filmmaker Auberi Edler van dichtbij de verkiezingsstrijd om het schoolbestuur in het plaatsje Elizabethtown.
Daar, in swingstate Pennsylvania, pogen christelijk-nationalistische Republikeinen de lessen te vrijwaren van alles wat met seks te maken heeft; ook Shakespeare kan niet meer door de beugel. Een film waarin zichtbaar wordt hoe effectief het trumpisme zich in lokale instanties heeft gemengd na de vorige verkiezingsnederlaag, op grassrootsniveau. ‘Echt een prachtig gemaakte documentaire’, zegt Nyrabia. ‘Een soort microversie van de verkiezingen van afgelopen nacht. Een film die laat zien dat wat vandaag gebeurt, in feite al jaren gaande was. En zo hebben we er meer.’
En dan is er deze ochtend ook nog kleiner nieuws, dat op de Idfa-schaal toch een aardverschuiving mag heten: de artistiek directeur heeft zojuist laten weten dat het aanstaande festival, de 37ste editie, zijn laatste zal zijn. Hij blijft nog in functie tot de zomer van 2025, opdat de regimewissel niet al te abrupt is.
Op de dag dat Trump komt, gaat u weg?
Nyrabia lacht. ‘Die fucker heeft er niks mee te maken! Weet je wat het is? Ik heb het directeurschap nooit als een normale baan beschouwd. Eerder als een soort artistieke tocht, een tocht die ook weer verder gaat.’
De Syriër bleek de gedroomde opvolger toen ‘Idfa-moeder’ Ally Derks na drie decennia afscheid nam van het mede door haar opgerichte festival, waarna interim-directeur Barbara Visser eerst nog een tussenjaar (2017) overzag. Nyrabia was een oude bekende van Idfa, waar de door hem geproduceerde moderne documentaireklassieker en oorlogsfilm Return to Homs in 2013 het festival aftrapte. Een hoffelijke en eloquente man, die aanzien genoot binnen de internationale filmwereld.
Als directeur toonde hij zich een pleitbezorger van de meer artistieke documentaire, zonder daarbij oog te verliezen voor de ‘gewoon’ goed gemaakte variant. Hij trok de eerder nog scheve man-vrouwverhouding onder de uitgenodigde regisseurs recht. En wist zelfs in het jaar dat de pandemie dit ernstig bemoeilijkte nog een voortreffelijk festival neer te zetten.
En toen struikelden Nyrabia en Idfa plots, tijdens de openingsavond van de vorige editie. Een drietal Palestijnse activisten beklom het podium van Carré met een spandoek (‘From the river to the sea, Palestine will be free’), om te protesteren tegen het feit dat het festival stil bleef over de bombardementen op Gaza. De Israëlische filmgemeenschap sprak van een ‘oproep tot uitroeiing’ en Idfa veroordeelde de leus een dag later in een haastig (en later genuanceerd) statement.
Het leidde tot nóg meer verontwaardiging, bij de Palestijnse delegatie en diverse internationale filmmakers. Idfa beloofde beterschap: het wenste een ‘open platform’ te zijn. Een tiental filmmakers trok zich terug, maar van een brede ‘boycot’ kwam het niet. De vanwege de verhitte gemoederen besloten gehouden prijsuitreiking culmineerde in een innige omhelzing tussen Nyrabia en de die avond bekroonde Gazaanse filmmaker Mohamed Jabali (voor Life Is Beautiful), die óók boos was op Idfa, maar zijn film niet terugtrok omdat het, zoals hij verklaarde, ‘ook míjn festival is’.
Was het zwaar om zo veel kritiek te krijgen?
‘Natuurlijk’, zegt Nyrabia. ‘Dat was zwaar voor het hele Idfa-team. Maar het was óók zwaar voor de filmmakers – mensen om wie wij geven. Ik respecteer ook de mensen die ervoor kozen om zich terug te trekken. Uiteindelijk is een boycot net zoiets als een staking: een vreedzame vorm van protest.
‘Ik denk dat het proces dat erop volgde tot iets positiefs heeft geleid. In augustus hielden we een internationaal symposium met allerlei betrokkenen en partijen uit de documentairewereld. Besloten, hier beneden in het gebouw. Om de moeilijke vragen te stellen en daarover te discussiëren. Als je harde kritiek krijgt, moet je ook luisteren en die kritiek proberen te waarderen.’
Idfa was vorig jaar het eerste wereldwijde culturele evenement na de aanval van Hamas op 7 oktober en de Israëlische bombardementen op Gaza. Wat weet de Idfa-organisatie nu, wat die toen nog niet, of niet helemaal, wist?
‘Twee dingen. En wellicht klinken ze als een contradictie. Het eerste is dat mensen van ons verwachten dat we niet doen alsóf we neutraal zijn. En dat die claim van neutraliteit misschien ook een beetje hypocriet is, voor een organisatie die zich bezighoudt met documentaires.
‘En het tweede is dat wij een podium verschaffen aan filmmakers, voor hun films en het discours rondom die films. Dát is de kern van wat wij doen. En al het andere, ook de politiek, komt daaruit voort. De films vormen ons mandaat. We zijn niet neutraal, maar we zijn óók geen activistische organisatie. We maken wel deel uit van de wereld: dan moet je soms ook politiek zijn. Het betekent dat je continu vragen moet blijven stellen over de eigen organisatie: wie zijn wij?’
Wat is het antwoord?
‘Dat antwoord is nooit af. Maar vrijheid van meningsuiting staat voor ons bovenaan. En ik denk dat wij die vrijheid als enigszins vanzelfsprekend zijn gaan beschouwen, op het festival. Tot we er vorig jaar op werden gewezen dat je die vrijheid van meningsuiting ook kunt veronachtzamen. Of mensen het idee kunt geven dat je dit doet.
‘Die vrijheid vormt de ziel van het festival, daar moet je heel zorgvuldig mee omspringen. Kijk naar de geschiedenis: van alle kunstvormen is de documentaire vermoedelijk de meest dissidente tak. Een documentaire – zo zou je het kunnen definiëren – is iets dat ongemak veroorzaakt. Iets dat wrikt, losroert, schuurt. Documentaires confronteren je met dat wat we niet willen zien of horen.’
Pas twee weken geleden kwam de gedachte om te stoppen als artistiek directeur in hem op, zegt Nyrabia. ‘Er ligt geen enkele negatieve reden aan ten grondslag. Dit is een… goed einde. Zo simpel is het. Het is mijn gevoel voor dramaturgie, ha. Je weet hoe films na de ontknoping soms nog een einde hebben, en heel soms daarna zelfs nóg een einde? De film wás al klaar, maar ze wilden het toch nog even door laten gaan. Dat wil ik niet. Idfa staat er goed voor, solide. Dat geldt voor alle onderdelen van het festival. De aankomende editie wordt geweldig.’
Over de Nederlandse documentaire: u zei bij de aankondiging van het programma dat het een kwaliteitsjaar betrof. Geen kwantiteitsjaar.
‘Het zijn er wat minder dan normaal. Maar de Nederlandse films die we wel programmeren zijn echt bijzonder. Het begint er al mee dat we twee ervan hebben opgenomen in de internationale competitie, dat komt zelden voor. Home Game en De propagandist.’
In het essayistische Home Game portretteert Lidija Zelović haar eigen familie in Nederland, dat sinds hun arriveren als vluchteling (in de jaren negentig) zo sterk is veranderd. Luuk Bouwmans De propagandist vertelt het verhaal van de mislukte filmmaker en nazipropagandaleverancier Jan Teunissen, ook wel ‘de Nederlandse Leni Riefenstahl’.
‘En we hebben bijvoorbeeld ook Nesjomme, de nieuwe film van Sandra Beerends, van de archief-docuhit Ze noemen me Baboe uit 2019. Samengesteld uit historisch beeld van het dagelijkse leven in de Joodse gemeenschap in Amsterdam, voor, tijdens en kort na de oorlog. Een tedere film over een verloren deel van de stad.
‘Het valt pas op als je die twee films kort na elkaar ziet: maar een paar filmfragmenten in De propagandist en Nesjomme zijn hetzelfde. Daar kun je een historische les uit trekken, over wat film is en wat montage kan doen. Hoe je exact hetzelfde filmbeeld kunt inzetten voor iets boosaardigs of voor iets goeds.’
Weet u al wat u hierna gaat doen?
‘Ik heb geen baan in het vizier, niks concreets. Maar ik keer terug naar de andere zijde: de zijde waar je ideeën, scripts en films náár fondsen en festivals stuurt, om dan nerveus te wachten op antwoord. Daar is waar ik vandaan kom, dat is waar ik naar terug ga.’
Van 14 tot en met 24 november zijn er op de 37ste editie van het International Documentary Filmfestival Amsterdam in totaal 254 films te zien, plus 27 nieuwemediaprojecten. Het festival opent donderdagavond met de wereldpremière van Werner Herzog-documentaire About a Hero van Peter Winiewicz, die mede is gemaakt met artificial intelligence. Voor de festivalcampagne en het promotiemateriaal (o.a. de trailer, poster) gaf Idfa dit jaar de vrije hand aan beeldend kunstenaars Raul Balai en Ehsan Fardjadniy. In hun van oorlogsgeluiden voorziene ‘picknickcommercial’ (inclusief schijf watermeloen – het symbool voor solidariteit met het Palestijnse volk) uiten zij kritiek op de (schijn)betrokkenheid van culturele instellingen bij sociaal onrecht.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant