Waar Trumps draagvlak tijdens zijn vorige termijn nog stoelde op een radicale vleugel binnen de Republikeinse partij, kan hij nu rekenen op een loyale meerderheid – ook in het Congres en het Hooggerechtshof. Hoever reikt zijn presidentiële macht, als Trump aantreedt?
is buitenlandredacteur van de Volkskrant, met speciale aandacht voor de Verenigde Staten.
Al acht jaar roept Donald Trump regelmatig dat de president van de Verenigde Staten ‘bijna absolute macht’ heeft. Al even lang spiegelt hij zich openlijk aan autocraten als de Russische president Vladimir Poetin en diens Chinese ambtgenoot Xi Jinping, en aan democraten die zich als autocraat ontpopten, zoals de Hongaarse premier Viktor Orbán.
Na zijn verkiezingsoverwinning van vorige week heeft Trump een naar eigen zeggen ‘ongekend krachtig mandaat’ om te regeren. En dat klopt. Nog los van zijn onverwacht ruime zege, is Trump de eerste president ooit die aantreedt met in zijn achterzak een uitspraak van het Hooggerechtshof van dit voorjaar, die stelt dat hij vrijwel immuun is voor vervolging voor al zijn handelingen in functie.
Trump won na een campagne doorspekt met dreigementen richting de migranten die hij wil deporteren en de politieke vijanden die hij wil laten opsluiten. De vraag is welke vangrails er nog zijn om zijn politieke macht in te perken.
Welke checks-and-balances hielden Trump tijdens zijn eerste termijn in bedwang?
De belangrijkste rem op Trumps machtshonger en minachting van de rechtsstaat was destijds de Republikeinse partij. Trumps ‘Make America Great Again’-beweging (MAGA) was in 2016 slechts een radicale vleugel daarvan. Een belangrijk deel van het partij-establishment stond kritisch tegenover Trump, in elk geval aan het begin van zijn regeerperiode. Prominente Republikeinen in het Congres, zoals Mitt Romney en John McCain, deinsden er tussen 2016 en 2020 niet voor terug om zich tegen Trump te keren.
Een andere onbedoelde, maar effectieve ‘vangrail’ bestond uit Trumps gebrek aan voorbereiding en onkunde. Dat resulteerde in slechte keuzes wat betreft personeel, ruzies, chaotische interne en publieke communicatie en vooral een trage totstandkoming van plannen en wetgeving.
Overigens hadden de Republikeinen in 2016 ook een meerderheid in beide kamers van het Congres, al was die in de Senaat bijzonder krap.
Hoe is de situatie nu? Krijgt Trump nog weerspraak binnen zijn partij en tegenstand in het Congres?
Wat betreft dat laatste: wel als de Democraten de meerderheid krijgen in het Huis van Afgevaardigden (met 415 van de 435 races beslist, waren de Republikeinen zondagmiddag 11 zetels dichter bij de meerderheid. In de verdeling van de bevoegdheden tussen de twee kamers van het Congres, gaat het Huis vooral over de financiën. De Republikeinse meerderheid in het Huis liet de afgelopen twee jaar zien dat het goedkeuren van begrotingen en belangrijke investeringspakketten een machtig wapen is.
Als het Huis niet blauw maar rood kleurt, zal het Congres naar Trumps pijpen dansen – in elk geval tot de tussentijdse verkiezingen in 2026.
De Republikeinse partij is nu in grote meerderheid loyaal aan Trump en net zo radicaal als hij. Trumps impulsiviteit is ingekapseld door een professioneel team en ook smeden ultraconservatieve denktanks als de Heritage Foundation al jaren beleidsplannen voor zijn tweede termijn.
Na Trumps verkiezingsoverwinning postte Marjorie Taylor-Greene, herkozen als afgevaardigde namens de staat Georgia, een waarschuwing aan haar partijgenoten op X. Ze accepteert geen disloyaliteit van haar partijgenoten, schrijft ze.
In de Senaat zitten volgens analisten nog wel drie min of meer kritische Republikeinen: Lisa Murkowski uit Alaska, Suze Collins uit Maine en John Curtis, een nieuwkomer uit Utah. De kans is aanwezig dat zij dwars zullen liggen bij de benoeming van bijzonder radicale figuren op belangrijke posten. Omdat de Republikeinen in de Senaat een krappe meerderheid van 53 of 54 zetels bemachtigen (afhankelijk van de laatste nog niet getelde stemmen in Arizona), zouden drie dwarsliggers Trump een probleem kunnen opleveren.
De Verenigde Staten gaan prat op hun ‘rule of law’. Welke instrumenten bevat de grondwet om de macht van de president te beperken?
De Amerikaanse grondwet is vergeleken met andere constituties best vaag. De founding fathers van de Verenigde Staten hadden het idee dat een president veel macht en vrijheid nodig zou hebben om te kunnen handelen. Die macht zou binnen de perken blijven door zelfdiscipline van de president, de controlerende functie van het Congres en (desnoods) ingrijpen van het Hooggerechtshof.
Veel regels waaraan de voorgangers van Trump zich hielden, zijn echter geen wetten. Het betreft normen die in de loop van de tijd zijn ontstaan. Zo valt het ministerie van Justitie officieel onder de verantwoordelijkheid van de president, maar is het niet de bedoeling dat die zich bemoeit met het werk van de openbaar aanklager. Of zelf politieke tegenstanders laat vervolgen, zoals Trump wil.
Die norm lapte Trump tijdens zijn vorige termijn al aan zijn laars. Een president kan alleen niet worden vervolgd voor het negeren van een norm.
In hoeverre het Hooggerechtshof in de huidige samenstelling zijn poortwachtersrol al vervullen, valt te bezien. De ultraconservatieve meerderheid lijkt bereid de grondwet in Trumps voordeel te interpreteren, zoals blijkt uit de uitspraak over de zo goed als onschendbare positie die Trump had in functie. En uit het feit dat Trump zich opnieuw verkiesbaar kon stellen na zijn poging om op ondemocratische manier aan te blijven na zijn verlies van zijn Democratische tegenkandidaat Joe Biden in 2020.
De liberale opperrechter Sonia Sotomayor waarschuwde dit voorjaar voor de mogelijk verstrekkende gevolgen van de immuniteit die Trump geniet in functie. Op deze manier, zei ze, kan hij ongestraft legereenheden inzetten om een politieke tegenstanders te liquideren. Of steekpenningen aannemen in ruil voor de vrijlating van een gevangene.
Toch zijn rechtsgeleerden het er in Amerikaanse media over eens dat ook het Hooggerechtshof ergens een grens zal trekken, namelijk bij plannen die de Amerikaanse democratie onbetwistbaar om zeep zullen helpen, zoals de poging om het maximumaantal termijnen als president op te rekken van twee naar drie.
Kan Trump de conservatieve greep op het Hooggerechtshof verder uitbreiden?
Voor Clarence Thomas (76), de oudste en aller conservatiefste opperrechter, is Trumps verkiezing reden binnenkort met pensioen te gaan. Als hij dat niet vrijwillig doet, speculeren Amerikaanse media, dan zal Trump hem wellicht dwingen. Datzelfde geldt voor de 74-jarige Samuel Alito. Door Thomas en Alito te vervangen door jongere opperrechters met vergelijkbare denkbeelden, kan Trump de conservatieve meerderheid in het Supreme Court toekomstbestendig maken.
In een voor Trump gunstig scenario zullen ook de door Democraten benoemde rechters Sonia Sotomayor (70) en Elena Kagan (64) afzwaaien, bijvoorbeeld door ouderdom of ziekte. In dat geval, schrijft Time Magazine ‘ligt de conservatieve koers van het Supreme Court voor de rest van deze eeuw zo goed als vast’.
Zijn er nog andere van?
Een vangrail die nog overeind staat, is het Amerikaanse federalisme – in elk geval in staten met overwegend Democraten aan de macht. Voor grote operaties, zoals het uitzetten van miljoenen mensen, zal Trump moeten samenwerken met grote steden en ‘blauwe’ staten als New Mexico en Californië. Die kunnen het hem via wetgeving op staatsniveau moeilijk maken. Staten beslissen ook deels over over onderwijs en bijvoorbeeld klimaatpolitiek.
En Trump blijft Trump. Dus blijft de kans aanzienlijk dat hij op een gegeven moment zijn eigen effectiviteit afremt door ruzie te maken met een van zijn ministers of adviseurs.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant