De politieke crisis in Duitsland laat zien hoe moeilijk het is voor het land ‘om een nieuwe realiteit onder ogen te zien’, zegt historicus Frank Trentmann. Hij ziet een land dat zijn verleden overwon, maar onvoldoende verantwoordelijkheid neemt voor het heden.
is buitenlandredacteur en schrijft over de EU en internationale samenwerking.
De breuk in de Duitse regeringscoalitie laat zien hoe moeilijk Duitsland loskomt van zijn geschiedenis, zegt historicus Frank Trentmann. Op zichzelf lijkt de crisis, nadat bondskanselier Scholz de FDP-minister van Financiën woensdag had ontslagen, een tamelijk alledaags conflict over een begrotingstekort. De liberale FDP hield onverkort vast aan de Schuldenbremse, de grondwettelijk vastgelegde limiet op nieuwe schulden.
Maar deze crisis gaat net zo goed over moraal als over economie, zegt Trentmann. Duitsers zien zichzelf als hardwerkend en zuinig. ‘Schuld wordt gezien als teken van een slecht karakter – Grieken en Amerikanen maken schulden, Duitsers niet. Dat is echter een historische mythe. Na de Tweede Wereldoorlog was Duitsland wereldkampioen schuld – en het West-Duitse wirtschaftswunder werd gedeeltelijk mogelijk gemaakt doordat de Verenigde Staten het grootste deel van de Duitse schulden afschreven’, aldus Trentmann.
De mythe is verankerd in het Duitse zelfbeeld. ‘De crisis laat zien hoe moeilijk het is voor het land om zich te bevrijden van zijn historische idealen en een nieuwe realiteit onder ogen te zien’, aldus Trentmann. Spaarzaamheid past niet meer bij een wereld die om grote investeringen vraagt, onder meer in veiligheid en de energietransitie. Zij past evenmin bij een Duitsland dat kreunt onder een chronisch gebrek aan investeringen, met de uitgewoonde spoorwegmaatschappij Deutsche Bahn als tragisch symbool. Maar veel Duitsers zien deze nieuwe realiteit niet, omdat zij proberen goede Duitsers te zijn, vlijtig en zuinig.
Duitsland heeft na de oorlog een opmerkelijke morele transformatie ondergaan, schrijft Frank Trentmann in Uit de schaduw, Duitsland en de Duitsers 1942-2022, een monumentale geschiedenis van een land dat zijn verleden overwon, maar onvoldoende verantwoordelijkheid wilde nemen voor het heden. Hij begint zijn boek in 1942, als Duitse soldaten de beest uithangen aan het Oostfront.
Trentmann citeert uit het dagboek van soldaat Reinhold Reichardt, die beschrijft hoe een sergeant een verpleegster doodschoot, haar ondergoed naar beneden trok, haar benen spreidde en naar zijn manschappen riep: ‘Kom op jongens, ze is nog warm.’ Niemand protesteerde. Niettemin bleef Reinhardt geloven dat hij een rechtvaardige oorlog uitvocht. Hij zag oorlog zelfs als een spirituele missie in dienst van het vaderland, waarin de soldaat zijn ziel reinigde door opoffering, om terug te keren ‘naar God als zijn nederige zoon’.
Zulke woorden klinken hedendaagse Duitsers bizar in de oren. Duitsland heeft zijn diepgewortelde militarisme achtergelaten en is het meest anti-militaristische land van Europa geworden. In 2015 nam het ook nog eens bijna een miljoen vluchtelingen op.
‘Duitsland is nu wereldkampioen in menselijkheid, zeiden vooraanstaande politici. Op een gegeven moment verleende 50 tot 60 procent van de bevolking enige vorm van hulp aan vluchtelingen. Dat vervulde mensen met trots. Het land heeft zichzelf overwonnen, geloofden vooral veel mensen van de oudere generatie. Het verwelkomen van zoveel vluchtelingen bewees dat Duitsland succesvol met zijn verleden had afgerekend’, zegt Frank Trentmann.
In menig opzicht werd het duistere nazi-verleden op een bewonderenswaardige manier verwerkt. Maar Duitsland betaalde daar ook een prijs voor, stelt Trentmann. De Duitsers waren zo druk met hun Vergangenheitsbewältigung dat zij onvoldoende oog hadden voor de wereld om hen heen. De Duitse blik op de wereld werd introvert en provinciaal. Duitsland was goed geworden en het goede, vreedzame Duitsland had geen behoefte meer aan een sterk leger.
‘Nooit meer oorlog, nooit meer Auschwitz, dat waren de slogans. Wij Duitsers hebben een historische les geleerd en zullen nooit meer oorlog voeren. Dat is natuurlijk ook belangrijk geweest. Maar het leidt ook tot een naar binnen gekeerde kijk op conflicten. De wereld bestaat niet alleen uit Duitsers. Als je zo veel bezig bent met de lessen uit je eigen verleden, zie je niet dat de vrede in Europa ook door andere landen bedreigd kan worden’, zegt Trentmann.
De oorlog in Oekraïne confronteerde Duitsland met zijn geopolitieke blindheid. Nu de economie hapert en de Amerikaanse bescherming dreigt weg te vallen met de terugkeer van Trump in het Witte Huis, wordt het rijkste land van Europa geconfronteerd met een existentiële crisis.
Frank Trentmann (1965) groeide op in Hamburg, in de schaduw van de Nikolauskerk, waarvan de ruïne is blijven staan als herinnering aan de geallieerde bombardementen op de stad. Het grootste deel van zijn wetenschappelijke carrière bracht hij in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk door. Momenteel is hij hoogleraar aan Birkbeck College in Londen. Het interview vindt plaats in de voormalige bibliotheek van de befaamde econoom John Maynard Keynes, in een statig herenhuis in de Londense wijk Bloomsbury.
De Duitse verwerking van het nazi-verleden verliep aanvankelijk moeizaam. In de jaren vijftig werden SS-generaals nog met muziekkorpsen onthaald als ze terugkeerden uit gevangenschap.
‘Het gangbare verhaal is: na de Tweede Wereldoorlog werd er gezwegen. Dan komt 1968 en een jonge generatie die hun ouders ter verantwoording roept. In 1979 volgt de Amerikaanse tv-serie Holocaust en een paar jaar later de grote speech van president Von Weizsäcker die 8 mei 1945 geen dag van de nederlaag, maar een dag van verlossing noemt. Zo komt Duitsland in het reine met zijn verleden.
‘Maar in werkelijkheid zie je een touwtrekken tussen verschillende partijen dat nooit helemaal is gestopt, en tot op de dag van vandaag doorgaat. Neem de aanslag op Hitler op 20 juli 1944, door Von Stauffenberg en andere officieren. Die is bekend geworden als ‘de opstand van het geweten’, gepleegd door helden die op een ethische manier hebben gehandeld. Maar die herinnering werd na de oorlog hevig bestreden door veteranen, niet alleen leden van de Waffen-SS, maar ook gewone soldaten die zeiden: wij willen de Tweede Wereldoorlog herinneren als een oorlog waarin plichtsgetrouw, moedig en loyaal gevochten werd, zonder dat we betrokken waren bij oorlogsmisdaden. Uit die strijd komt in de jaren vijftig een compromis waarin beide stemmen worden erkend.’
Wanneer gaan de Duitsers hun oorlogsverleden echt onder ogen zien?
‘Al in de jaren vijftig zie je dat mensen aandacht vragen voor de plegers van oorlogsmisdaden. De perschef van de gemeente Hamburg komt bijvoorbeeld in opstand tegen de vertoning van de nieuwe film van Veit Harlan, regisseur van de bekendste nazi-propagandafilm, Jud Süss. Maar andere mensen willen een streep trekken onder het verleden, de zogeheten Schlussstrich. Geleidelijk aan wint de partij die vindt dat oorlogsmisdaden herinnerd moeten worden en daders voor het gerecht gebracht. Maar de partij die een streep onder het verleden wil zetten is nooit helemaal verdwenen.
‘Veel mensen zien Duitsland als een model voor de confrontatie met het verleden. Op officieel niveau is dat zeker waar, en dat is ook belangrijk. Er zijn honderden herinneringsplekken, scholen bezoeken concentratiekampen, de oorlog wordt herinnerd in toespraken en gedenkdagen. Maar ook nu nog blijkt uit peilingen dat 53 procent van de Duitsers vindt dat er te veel aandacht is voor de donkere kant van de Duitse geschiedenis. Nog altijd geloven veel mensen dat het nationaal-socialisme bestond uit Hitler en zijn naaste medewerkers, en dat hun eigen familie nooit betrokken was bij nazi-Duitsland.’
Niettemin raakte de cultuur van de West-Duitse Bondsrepubliek gaandeweg doortrokken van een diep schuldgevoel. In de Oost-Duitse DDR verliep de verwerking van het verleden heel anders. De DDR zag zichzelf als het Goede Duitsland, erfgenaam van het communistisch verzet tegen Hitler. Reflectie op de eigen rol in het nationaalsocialisme was niet nodig, want de DDR was niet schuldig. Daardoor zijn extreemrechtse ideeën in het Oosten van Duitsland minder taboe dan in het Westen. De afgelopen maanden werden verkiezingen in Oost-Duitse deelstaten gewonnen door de Alternative für Deutschland (AfD), een partij die openlijk flirt met het nazi-verleden en vindt dat er wel genoeg gesproken is over de zwarte bladzijden in de Duitse geschiedenis.
De Oost-Duitsers geven zich ook onvoldoende rekenschap van hun rol in het dictatoriale verleden van de DDR, vindt Trentmann. Het dagelijks leven was met de dictatuur verweven: in de jaren tachtig had de Stasi, de staatsveiligheidsdienst, een netwerk van 189 duizend informanten, gewone DDR-burgers die hun buren, vrienden en collega’s verklikten.
‘Veel mensen denken: de DDR was Honecker en de Stasi, niet de mensen die het leven van alledag leidden en komkommers verbouwden bij hun datsja.’
Dat zeiden de West-Duitsers na 1945 ook. Het nationaalsocialisme, dat waren Hitler en zijn trawanten, niet wij.
‘Ja, maar in West-Duitsland had je conflict en dialoog rond de herinnering. In het Oosten zie je het tegenovergestelde. Na de val van de Muur zei de Oost-Duitse schrijver Christa Wolf: we moeten in de spiegel kijken en ons afvragen, waarom hebben we toegestaan dat het regime zo veel macht kon krijgen? Waarom hebben we niet de moed gehad om in verzet te komen? Maar 35 jaar later zie je minder confrontatie met het verleden, niet meer.’
Wat zijn daarvan de gevolgen?
‘Het niet onder ogen zien van de manier waarop het alledaagse leven in de DDR was verbonden met een dictatuur, maakt het gemakkelijker om sympathie te hebben voor standpunten die niet om de parlementaire democratie malen. Als er een sterkere herinnering zou zijn aan de manier waarop de dictatuur doorscheen in het leven van de mensen, en hoe mensen zich, door dwang of dreiging, moesten aanpassen aan deze dictatoriale praktijken, dan zou de democratie in een betere positie verkeren in Oost-Duitsland.’
Is de blik op de wereld in het Oosten nog introverter dan in het Westen? De weerstand tegen steun aan Oekraïne is er groter.
‘In het oosten van Duitsland geloven veel mensen dat de oorlog in Oekraïne een buitenlandse oorlog is die hen zelf niet aangaat. Er is ook de angst dat de oorlog terugkeert in Duitsland. Polen, Esten of Finnen zijn ook bang voor oorlog, maar begrijpen beter dan Duitsers dat het een gevaarlijk pad is om toe te staan dat Rusland andere landen kan binnenvallen.’
Waarom is er in het Oosten relatief zo veel sympathie voor het Rusland van Poetin, terwijl de DDR veertig jaar onder de knoet van Moskou heeft gezeten?
‘In het Oosten van Duitsland bestaat een groot wantrouwen tegen politieke elites, een verdenking dat zij niet vertegenwoordigen wat de stem van het volk wordt genoemd. Daardoor is er meer sympathie voor autoritaire leiders als Poetin.’
Trots op de overwinning van het verleden leidde ook tot zelfgenoegzaamheid. Het goede Duitsland vertrouwde op Amerikaanse bescherming en geloofde geen sterk leger nodig te hebben, aldus Trentmann, waardoor het een strategisch vacuüm in het hart van Europa achterliet. Het militaristische Duitsland transformeerde tot een civiele Exportweltmeister, maar was blind voor geopolitieke risico’s en maakte zich afhankelijk van goedkope Russische energie en de lucratieve Chinese markt. Onder bondskanselier Angela Merkel leek Duitsland ijzersterk, de economische locomotief van Europa. Maar nu de wereld verandert, wordt het opeens geconfronteerd met de gevolgen van zijn geopolitieke blindheid.
Hoe kan een economische wereldmacht zo’n geopolitieke dwerg zijn?
‘Voor een deel omdat het geen verantwoordelijkheid wil nemen. En daarachter zit de angst: je weet wat er is gebeurd toen we wél verantwoordelijkheid namen.’
Net als Donald Trump noemt u Duitsland een freerider, die de VS voor zijn veiligheid liet betalen.
‘Duitsland heeft daar enorm voordeel bij gehad. En het is er lange tijd mee weggekomen.’
Omdat andere landen ook dachten: we hebben liever een Duitsland met een klein leger?
‘Deels wel: laten we ze niet het idee geven dat ze militair belangrijk zijn. Maar ik denk dat de Navo-partners ook zagen hoe omstreden militaire inzet in Duitsland was geworden. In de jaren tachtig trokken honderdduizenden Duitsers de straat op om te protesteren tegen de plaatsing van kruisraketten.
‘Toch gaf Duitsland tot de jaren zeventig nog altijd zo’n 3,5 procent van zijn bruto binnenlands product aan defensie uit. Het verval begon pas na de val van de Muur. Er was het naïeve liberale geloof dat er zich geen conflicten meer zouden voordoen in Europa. Toen ging de naar binnen gekeerde houding te ver, omdat zij het land kwetsbaar heeft gemaakt en slecht voorbereid op conflicten.’
Toch is Duitsland sterk veranderd. Aan het begin van de oorlog in Oekraïne wilde het slechts een partijtje helmen leveren, nu levert het tanks en zware wapens.
‘Dat is belangrijk, maar het is niet beslissend. Er is nog altijd een onwil om vol gas te geven. Voor Zelensky moet het heel vermoeiend zijn om te smeken om elke tank, elk stukje militaire uitrusting.’
Het is nu tachtig jaar na de oorlog. De overwinning van Trump dwingt Europa op eigen benen te staan. Zullen de Duitsers zichzelf eindelijk weer vertrouwen als een machtig land dat een leidende rol in Europa moet spelen?
‘Het lijkt me onwaarschijnlijk. Er zijn stemmen die daarvoor pleiten, maar het politieke landschap is sterk verdeeld. In het Oosten is de helft van de bevolking tegen steun aan Oekraïne, bleek bij de laatste verkiezingen. Bondskanselier Scholz is een koorddanser, balancerend tussen de verschillende opinies in de samenleving. De dominante politieke stemming dringt aan op controle van nationale grenzen. Je ziet dat Duitsland zich eerder van Europa afkeert dan dat het een leidende rol wil spelen.
‘De overwinning van Trump is een cadeau voor de populisten – ze worden gesterkt in hun idee dat nationale belangen en nationale grenzen voorop moeten staan. En ze legt de tekortkomingen van het Duitse leger en het Duitse veiligheidsbeleid bloot. Je kunt niet veel doen voor Oekraïne, als je zelf maar vijfhonderd tanks hebt.’
Is uw boek niet een verschrikkelijke ontmaskering van de Duitse zelfgenoegzaamheid?
‘Ik heb het niet geschreven om de Duitse samenleving een mes tussen de ribben te steken. Het is mijn perspectief als historicus en als iemand die al heel lang in het buitenland woont, maar nog altijd met een been in Duitsland staat. Voor Duitsland is dit een moment van grote angst, maar er is ook bereidheid om iets aan soul-searching te doen. In die zin is er ook hoop, hoop op verandering.’
Frank Trentmann spreekt op 22 november om 17.00 uur bij Spui25 in Amsterdam, www.spui25.nl.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant