Democratie kan best een beetje eng zijn. In vrij concrete zin: je moet altijd rekening houden met het risico dat jij niet wint maar je opponent dat doet; dat de uitkomst van politieke besluitvorming tegen jouw zin is; dat je in de publieke ruimte mensen treft met wie je het fundamenteel oneens bent. En op een abstracter niveau: het idee om de koers van de samenleving te laten afhangen van zoiets grilligs als de wil van de mensen; om iedereen vrij te laten in het vormen van zijn of haar politieke mening; om altijd ruimte te laten voor conflict tussen al die verschillende visies – het ís ook gewoon best spannend allemaal.
Niet voor niets definieerde de Pools-Amerikaanse politicoloog Adam Przeworski democratie als „geïnstitutionaliseerde onzekerheid”. Terecht noemde Carel Polak, Nederlands minister van Justitie van 1967 tot 1971, de democratische staatsvorm ongeschikt „voor bange mensen”.
Soms is democratie niet een beetje eng maar heel erg eng. Dat is het geval wanneer de macht terechtkomt bij een persoon of partij die de democratie zelf dreigt uit te kleden. Met de herverkiezing van Trump tot president van de VS lijken we van het beetje-enge in het heel-erg-enge vaarwater te geraken. Weldra wordt het Witte Huis betrokken door een man die vier jaar geleden probeerde om daar ook na zijn politieke nederlaag te blijven zitten, die tijdens de afgelopen campagne suggereerde dat er in de toekomst niet meer gestemd hoeft te worden, en die volgens zijn voormalige stafchef het liefst zou regeren als dictator.
Waar het beetje-enge inherent is aan de democratische staatsvorm, is het heel-erg-enge van een andere orde. In feite treedt het heel-erg-enge op wanneer mensen die niet kunnen dealen met het beetje-enge de politieke overhand krijgen. Zo zouden we ook de huidige situatie in Amerika kunnen interpreteren: omdat daar iemand president wordt die er alle blijk van geeft niet te kunnen omgaan met de onzekerheid die nu eenmaal hoort bij de democratie, worden het land en de wereld in onzekerheid gestort over de toekomst van de democratische orde zelf.
Trump is niet de enige die de inherente onzekerheid van de democratie moeilijk kan verdragen. Zo zijn er ook zijn Europese vrienden als de Hongaarse premier Orbán die geen vrije pers en demonstraties durft toe te staan, en onze eigen Geert Wilders die het asielbeleid liever buiten het parlement om zou regelen en binnen zijn partij alleenheerser speelt.
Maar angst om het democratische beest in de bek te kijken vinden we heus niet alleen bij radicaal-rechts. We zien het ook bij technocraten die als de dood zijn voor referenda, en bij populistenvreters die in verkiezingsuitslagen zoals die van deze week in de VS of vorig najaar in Nederland het bewijs menen te zien dat je gewone mensen niet met het stemrecht en de vrijheid van meningsuiting kunt vertrouwen.
Wat mij verbaast is dat juist antidemocraten vaak het imago verwerven van ‘de sterke man’. Uitgerekend degenen voor wie de onzekerheid van echte democratie te veel is. Juist zij krijgen het voor elkaar dat het publiek hen associeert met kracht, stoerheid, onverschrokkenheid; juist zij weten hun tegenstanders neer te zetten als slapjanussen en snowflakes. Zonder te willen victim blamen denk ik dat dat zeker in de context van de VS best iets te maken zou kunnen hebben met een bepaald discours in de linkse hoek dat inderdaad veel nadruk legt op kwetsbaarheid, sensitiviteit, en (sociale) veiligheid.
Ik sluit niet uit dat vooral veel Amerikaanse mannen – die in tegenstelling tot de vrouwen in meerderheid voor Trump gingen – daarop met hun stem een soort recalcitrante tegenreactie gaven. Vanuit de behoefte aan een zekere stoerheid, die ze in de rechter uithoek dachten te zien.
Misschien is het tijd dat democraten (met en zonder hoofletter D) de taal van de kracht, de taal van de onverschrokkenheid, terugveroveren op de antidemocraten. Trump en Orbán sterke mannen? Laat me niet lachen. Hun dictatoriale trekjes verraden juist wat voor doetjes ze zijn. Moedige mensen zijn voor democratie.
Josette Daemen is politiek filosoof aan het Instituut Bestuurskunde van Universiteit Leiden.
Correspondent Emilie van Outeren en verslaggever Merijn de Waal volgen vanuit de VS alle ontwikkelingen na Trumps overwinning.
Source: NRC