Voor Europa is de zege van Trump een existentiële schok. Hoeveel kritiek er soms ook was op de VS, de Amerikanen waren onze democratische broeders. Hoe nu verder?
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking.
‘Een nieuw tijdperk in de geschiedenis begint, het tijdperk van het autoritaire nationalisme. America First’, schreef het Duitse weekblad Die Zeit deze week na de overwinning van Donald Trump bij de presidentsverkiezingen in de Verenigde Staten. Onder Trump nemen de VS afstand van de internationale orde die ze na 1945 zelf hebben gecreëerd en gedragen. De wereld staat op de drempel van een nieuwe orde.
Niemand weet precies hoe die eruit zal zien. Trump is een opschepper die in hyperbolen praat en zal lang niet alles voor elkaar krijgen wat hij aankondigt. Maar de wereld die zich aandient zal harder en rauwer zijn, meer ieder voor zich. Het zal een wereld zijn waarin de sterken in het voordeel zijn, en de zwakken kwetsbaar, zeker als zij in de buurt van een agressieve autocratie liggen. De gevolgen van de trumpiaanse orde zullen groot zijn, van economie tot veiligheid, van immigratie tot klimaatbeleid.
Voor Europa is de zege van Trump een existentiële schok. Niet alleen omdat de (nucleaire) bescherming door de VS niet langer vanzelfsprekend is. De psychologische schok zit dieper. Sinds 1945 maakte Europa deel uit van het Westen. Het vormde een waardengemeenschap met de VS: het democratische en kapitalistische Westen tegenover het totalitaire en communistische Sovjet-communisme. Hoeveel kritiek er soms ook op was op de VS, de Amerikanen waren onze democratische broeders.
Daarom zijn veel Europeanen verbijsterd over het schijnbare gemak waarmee de Amerikanen een man hebben gekozen die de democratie aan zijn laars lapt, die de verkiezingsuitslag van 2020 bestreed en probeerde te vervalsen, die zijn aanhangers opjutte het Capitool te bestormen. De democratie leek een onwankelbaar onderdeel van de Amerikaanse identiteit, maar veel Amerikanen vinden dat de democratie te weinig voor ze gedaan heeft. Daarom kozen ze een autoritaire leider, als breekijzer tegen de gevestigde orde.
Voor democratische Europeanen begint het eenzaam te worden in de wereld, zeker omdat radicaal-rechts ook in Europa in opmars is. Met zijn immense politieke, economische en vooral culturele uitstraling is Amerika een voorbeeld voor de hele wereld, en zeker voor Europa. De zege van Trump is een aanmoediging voor Europese politici als Viktor Orbán, Geert Wilders en Marine Le Pen. Als Trump zijn dreigementen waarmaakt, het ambtenarenapparaat zuivert of politieke tegenstanders opsluit, zal dat ook een model voor radicaal-rechts in Europa worden. Grenzen worden verlegd; wat gisteren ondenkbaar leek, kan morgen realiteit zijn.
Trump heeft ook ‘de grootste deportatie in de geschiedenis van de VS’ aangekondigd. Miljoenen illegale immigranten zullen worden opgepakt en de grens over gezet. Het is onwaarschijnlijk dat de Amerikaanse autoriteiten de capaciteit hebben om een operatie op deze schaal uit te voeren. Niettemin kan Trump ook hier een voorbeeld zijn, voor een verdere verharding van het migratiebeleid en de ontmenselijking van migranten die volgens Trump ‘ons bloed vergiftigen’.
Een omwenteling als de verkiezing van Trump vindt plaats als de bestaande orde niet meer bij een veranderde wereld past. Na de val van de Muur in 1989 leek de liberale democratie een gouden tijd tegemoet te gaan. Door hun integratie in de wereldeconomie zouden ook landen als China en Rusland zich tot democratieën ontwikkelen. De democratie zou zelfs met geweld naar landen als Irak en Afghanistan geëxporteerd kunnen worden.
Deze beloften werden niet waargemaakt. In het Westen nam de sociale ongelijkheid toe en werd de middenklasse uitgehold – in de VS meer dan in Europa – mede doordat industrieën werden verplaatst naar China en andere landen. China en Rusland werden niet democratisch, maar het Westen maakte zijn geopolitieke rivalen rijk, door zich afhankelijk te maken van goedkope Russische energie en de Chinese markt. De oorlogen in Irak en Afghanistan liepen op een fiasco uit. Globalisering leidde ook tot een sterke toename van immigratie, tot ongenoegen van grote groepen kiezers. In een wereld die snel verandert, verlangen zij naar een verleden waarin de witte identiteit vanzelfsprekend was.
Na 1989 waren westerse politici zo overtuigd van de superioriteit van hun eigen systeem dat ze blind waren voor de gevaren en schaduwzijden. Die arrogantie plaveide de weg voor populisten als Donald Trump.
De Amerikaanse kiezers zijn niet alleen moe van de forever wars in verre streken, maar ook van de gedachte dat de VS een bijzondere verantwoordelijkheid voor de rest van de wereld draagt. Na 1945 probeerden de VS de wereld te ordenen met de Verenigde Naties en andere multilaterale organisaties, met bondgenootschappen en internationale verdragen. Voortaan moesten conflicten worden opgelost met regels en overleg, niet met geweld.
De verheven idealen werden lang niet altijd waargemaakt, zeker niet in het mondiale Zuiden waar de VS en de Sovjet-Unie hun conflict lieten uitvechten door lokale partijen. Het Westen predikte mensenrechten, maar deed zaken met wrede dictators. Maar toch: er was in elk geval een zekere orde, en er waren idealen van democratie en mensenrechten.
Trump verwerpt de gedachte dat de VS een speciale verantwoordelijkheid hebben. ‘Het bepalende kenmerk van Trumps wereldbeeld is dat de VS geen verplichting hebben om meer na te streven dan hun eigen, nauw gedefinieerde eigenbelang’, schreef de politicoloog Hal Brands in mei in het tijdschrift Foreign Affairs. Amerika moet zijn handen vrij houden, handelen in zijn eigen belang, en zeker niet in naam van verheven idealen als democratie en mensenrechten.
Het gevaar van het Trumpisme is dan ook een chaotische wereld waarin allen tegen allen vechten. ‘Een America First-wereld zou fataal kunnen zijn voor Oekraïne en andere staten die kwetsbaar zijn voor autocratische agressie’, schreef Brands.
Toch weet niemand precies wat Trump gaat doen. Onvoorspelbaarheid is het wapen van Donald Trump, de dealmaker. Laat de anderen maar raden waar je grenzen liggen. Bovendien zit er een sterke spanning in zijn populisme, tussen isolationisme en de zucht naar grandeur. Enerzijds wil hij dat Amerika zich zo min mogelijk bemoeit met de wereld, anderzijds wil hij dat het sterk en groot is, met Donald Trump als de superieure dealmaker, die vrede brengt door te dreigen met Amerika’s formidabele macht.
‘Vrede door kracht’, is de titel van een essay van Robert O’Brien, voormalig nationaal veiligheidsadviseur, in Foreign Affairs. O’Brien beschrijft hoe de nieuwe president vrede in Oekraïne zal brengen. Hij dwingt Oekraïne tot een compromisvrede door te dreigen met het staken van wapenleveranties. Oekraïne staat grondgebied af en blijft neutraal. De VS zouden zware wapens blijven leveren aan Oekraïne, maar dan betaald door Europa. Rusland zou met dreigementen duidelijk worden gemaakt dat het Oekraïne niet opnieuw mag aanvallen. Hoe precies maakt hij niet duidelijk.
Het is een scenario dat in Europa diep wordt gewantrouwd. Europa vreest dat Trump een haastige deal zal sluiten die Oekraïne kwetsbaar achterlaat en de agressie van Poetin alleen maar zal aanmoedigen. Niettemin: volgens The Washington Post zijn er ook binnen de Oekraïense regering mensen die hopen dat Trump een doorbraak zal forceren, omdat de aarzelende aanpak van Biden evenmin uitzicht biedt op een herovering van de Donbas en een Navo-lidmaatschap voor Oekraïne.
Binnen en buiten de VS bestaat een aanzienlijk vertrouwen in het machismo van Trump. ‘Hij is gek, maar hij is sterk’, zei Anthony Samrani, hoofdredacteur van de Libanese krant L’Orient-Le Jour in The New York Times. Een pestkop, dat is precies wat we nodig hebben in een wereld vol pestkoppen, zei een Trump-kiezer in Nieuwsuur. Trump is sterk onder mannen die zich niet meer thuis voelen in een cultuur die de afgelopen decennia sterk is gefeminiseerd.
Ze zijn gevoelig voor de boodschap van een man die volgens politicoloog Peter Feaver een karikatuur van zichzelf heeft gemaakt. Donald de dealmaker die de problemen van deze wereld wel even zal oplossen. In Foreign Affairs bestempelt hij de ideeën van Trump als ‘magisch realisme’, een verzameling van opschepperijen en schijnoplossingen die geen werkelijk begrip van de wereld weerspiegelen.
Donald Trump heeft een hekel aan de multilaterale organisaties als de VN, de internationale verdragen en bondgenootschappen waarmee de VS na 1945 probeerden de wereld veiliger te maken. ‘Ik ben sceptisch over internationale verbanden die Amerika vastbinden en naar beneden halen’, zei hij in een toespraak over zijn buitenlandse beleid in 2016. ‘We zullen nooit meedoen aan een overeenkomst die ons vermogen om onze eigen zaken te controleren reduceert.’
Dat maakt het moeilijker om zaken te regelen die de landsgrenzen overstijgen, zoals het klimaatbeleid of (nucleaire) wapenbeheersing. Trumps klimaatscepsis berust niet alleen op de populistische belofte dat burgers gewoon door mogen consumeren, alsof er niets aan de hand is. Hij heeft ook een grote weerzin tegen internationale akkoorden als het Verdrag van Parijs die de Amerikaanse handelingsvrijheid aan banden leggen.
Hij staat evenzeer sceptisch tegenover bondgenootschappen als de Navo, omdat ze Amerika binden aan de belangen van de Europeanen. De VS zouden zelfs meegezogen kunnen worden in een Europese oorlog, misschien wel veroorzaakt door een klein land dat zo stom is om Rusland te provoceren. Trump heeft zich afgevraagd waarom de VS een Derde Wereldoorlog zouden riskeren om een klein land in Europa of Azië te verdedigen. Meermaals zaaide hij twijfel over de Amerikaanse bereidheid om Taiwan te helpen bij een aanval door China.
Maar ook op dit punt laat hij anderen graag raden naar zijn bedoelingen. Hij heeft ook gezegd: ‘America first is niet Amerika alleen’. De VS hebben grote economische belangen in Europa en de rest van de wereld. Ze hebben bondgenoten nodig tegen China, dat ze als hun belangrijkste rivaal beschouwen. Vooralsnog wil Trump die bondgenoten wel beschermen, mits ze genoeg betalen voor hun defensie. Dat geldt niet alleen voor Europa, maar ook voor Taiwan en Zuid-Korea.
Die transactionele aanpak zorgt voor onzekerheid. Onder Trump zijn de VS een bondgenoot zolang het uitkomt en er betaald wordt, niet omdat zij de waarden van democratie en mensenrechten verdedigen tegen andere landen. Daarmee is de basis van de bondgenootschappen een stuk wankeler geworden.
De America First-orde zal harder en rauwer zijn dan de wereld waaraan we gewend waren. Trump gelooft niet in internationale samenwerking waarvan iedereen beter wordt. Hij ziet de wereld als een zero sum game, een nulsomspel: de winst van de een is het verlies van de ander. En als president van de VS heeft hij maar een doel: een zo groot mogelijk deel van de koek voor Amerika binnenhalen. Daarom wil hij ook tarieven zetten op de import van producten uit de rest van de wereld.
In deze zero sum game hebben de VS de beste kaarten. Ze zullen zelf het minste last hebben van de nieuwe rauwe wereld. Ze beschikken over hun eigen energievoorraden, de dollar, een formidabele krijgsmacht, een enorme schaal (vergelijkbaar met die van de EU als geheel) en een comfortabele ligging tussen twee oceanen, ver weg van de brandhaarden van deze wereld. Als er een land is dat zich kan terugtrekken achter zijn eigen grenzen, dan is het de VS wel.
Europa zal een antwoord moeten vinden op een VS die haar niet meer als familie beschouwen. Het zal meer dan nu op eigen benen moeten staan. Maar ook de EU is geen sterke liberale en democratische waardengemeenschap meer. Een krachtig Europees antwoord wordt bemoeilijkt door de opmars van radicaal-rechts in Europa. Trump zal daar gebruik van maken door Europeanen tegen elkaar uit te spelen. Politici als Viktor Orbán, Geert Wilders of Giorgia Meloni kunnen als bruggenhoofd voor Trump in Europa fungeren. Na 1945 wilden de Amerikanen Europa versterken, om te voorkomen dat het ten prooi zou vallen aan het communisme. Donald Trump wil het liefst een verzwakt en verdeeld Europa dat geen concurrent voor de VS is.
De internationale orde na 1945, ook wel pax Americana genoemd, leverde het Westen tachtig jaar vrede en welvaart op. De pax Americana was verre van volmaakt, maar het alternatief van de America First-orde zal nog veel minder aantrekkelijk zijn. ‘De geschiedenis van de wereldpolitiek voor 1945 geeft weinig hoop dat de dingen zichzelf wel zullen oplossen’, schreef politicoloog Hal Brands in Foreign Affairs. Na de Tweede Wereldoorlog leidden de VS een verwoeste wereld naar de pax Americana. Onder Donald Trump wordt de terugweg ingezet, aldus Brands. Het zal geen prettige reis worden.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant