Een incompetente egotripper of de man die de EU weer op het wereldtoneel zette? Bij zijn afscheid lopen de meningen over EU-president Charles Michel uiteen. Maar de vertwijfeling overheerst. Vrijdag zit Michel zijn laatste EU-top voor.
Ook in de aanloop naar zijn allerlaatste EU-top die hij vrijdag in Boedapest voorzit, roept Charles Michel ergernis op. Nu weer met zijn voorstel voor een nieuw Europees beleggingsfonds, een idee dat de meeste regeringsleiders toch enkele jaren geleden al levend hadden begraven. Het maakt ze woest en wanhopig.
Vijf jaar lang was Michel de EU-president, zoals de voorzitter van de Europese Raad (de vergadering van de regeringsleiders) doorgaans wordt genoemd. De meningen over hem waren en blijven diepgaand verdeeld. Zijn grote schare critici noemt de 48-jarige Belg een incompetente, arrogante egotripper die de EU meer schade dan succes heeft gebracht.
‘Zijn erfenis is dat vrijwel niemand iets kan opnoemen wat hij goed heeft gedaan’, zegt een ervaren EU-diplomaat. ‘Een triest beeld.’ Een EU-ambtenaar die vele leiders heeft zien komen en gaan: ‘Het is uitzonderlijk dat iemand zo wordt uitgekotst.’
Zijn aanzienlijk kleinere groep fans ziet Michel daarentegen als de persoon die eindelijk smoel gaf aan de EU. Die de Unie op het wereldtoneel zette, bruggen sloeg naar alle continenten met dertig internationale bijeenkomsten. En die de macht van de technocratenkliek in Brussel – de ambtenaren en ambassadeurs – probeerde te kortwieken zodat de politiek weer leidend werd.
Een aardige man bovendien, zeggen zijn medewerkers. Wat introvert en stijf in groot gezelschap maar grappig en warm voor zijn team. Zijn woordvoerder noemt hij liefdevol Calamity Jane, zijn adviseur voor buitenlands beleid Lucky Luke. ‘Ik zou onmiddellijk alles uit mijn handen laten vallen als hij me belde voor hulp’, zegt een oud-medewerker van Michel.
De oorzaak van de gapende kloof tussen waardering en wanhoop – of zoals Michels medewerkers zeggen: tussen werkelijkheid en perceptie – ligt in het feit dat de Belgische liberaal bij zijn aantreden op 1 december 2019 het vooral anders wil doen dan zijn voorgangers Herman Van Rompuy en Donald Tusk. De Pec zoals hij wordt genoemd – de afkorting van President of the European Council, naar analogie van Potus, President Of The United States – moet geen notulist met een voorzittershamertje zijn, maar de man die het politieke debat leidt, die in het heetst van de strijd de compromissen tussen de leiders smeedt.
Te lang zijn volgens Michel de EU-toppen voorbereid – en de conclusies voorgekookt – door Brusselse ambtenaren, in samenspel met de EU-ambassadeurs van de lidstaten en de sherpa’s (de EU-adviseurs van de premiers en presidenten). Michel wil dat de leiders de koers uitzetten, met hemzelf als roerganger.
Om dat te bereiken laat hij – een noviteit – kleine groepjes premiers in steeds wisselende samenstellingen bijeenkomen in de aanloop naar de EU-toppen. Om ze bewust te maken van elkaars vaak uiteenlopende opvattingen; om ergernissen tijdig te ventileren zodat de vlam niet in Brussel in de pan slaat.
Niet alleen de uitvoering van zijn hoofdtaak (EU-toppen voorzitten) dient vernieuwd te worden, ook de externe vertegenwoordiging van de EU is volgens Michel aan modernisering toe. Het Europees Verdrag legt vast dat de EU-president ‘op zijn niveau en in zijn hoedanigheid’ de Unie in de rest van de wereld vertegenwoordigt. Die taak hebben Van Rompuy en Tusk verwaarloosd, vindt Michel. Hij reist volop naar Afrika, bemiddelt tussen Armenië en Azerbeidzjan en haalt de Golfstaten voor het eerst naar Brussel. Als de EU haar belangen wereldwijd wil behartigen, moet ze een speler zijn op het wereldtoneel, geen speelbal.
Michels dadendrang valt – op zijn zachtst gezegd – beroerd in Brussel en de andere Europese hoofdsteden. Om te beginnen met die pre-topclubjes: de leiders ervaren dit als een verdeel- en heerstactiek van Michel. Hij zit er immers als enige altijd bij en heeft daardoor het overzicht. Verder betekent het extra reizen in toch al overvolle premiersagenda’s.
Eerst haken bondskanselier Olaf Scholz en de Franse president Emmanuel Macron af, de anderen volgen snel. ‘Niemand zat te wachten op wat extra fotomomenten voor Michel in steeds een andere hoofdstad’, zegt een betrokken diplomaat. Ook diens regelmatige gebruik van privéjets steekt.
De mondiale ambities van Michel stuiten eveneens op weerstand. Op zijn best vinden de leiders het tijd- en geldverspilling. ‘Ondoelmatige reizen, die niemand interesseerde’, merkt een diplomaat op. Bovendien: als de Amerikaanse en Chinese president al contact zoeken met Europa, bellen ze eerder met de voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen.
Maar wat ambtenaren, diplomaten en sherpa’s het meest steekt over Michel is diens houding. ‘Hij gedraagt zich als de president van Europa. Dat is hij niet, hij is de voorzitter van de EU-toppen, en dat doet hij ongekend slecht’, zegt een zwaar geïrriteerde ambassadeur die de dagen telt tot Michel vertrekt (op 1 december). ‘Ik heb veel politici meegemaakt, meestal mannen, vaak met grote ego’s. Maar Michel slaat alles qua ijdelheid.’
De EU-toppen worden volgens vele betrokkenen getypeerd door een chaotisch verloop. ‘Hij maakt de knoop groter om die te ontwarren, een typisch Belgische aanpak’, zegt een ambtenaar , verwijzend naar Michels verleden als premier van België. Het drijft leiders, ambassadeurs en sherpa’s tot wanhoop.
Discussies ontsporen in de vergaderzaal, onderwerpen worden geparkeerd, nieuwe punten komen op tafel, die ook weer stranden en ondertussen sleutelen ambassadeurs in de wandelgangen driftig aan compromisteksten terwijl de zoveelste top – Michel zat er 47 voor – de nacht ingaat. ‘We trekken ons de haren uit de kop’, zegt een sherpa.
Naaste medewerkers van Michel zien dit vele slagen anders. Zij wijzen op de ongekende reeks crises waarmee Michel werd geconfronteerd – de coronapandemie, de Russische inval van Oekraïne, de exploderende energieprijzen – en hoe doortastend de EU daar onder zijn leiding op gereageerd heeft. Er kwamen coronavaccins, een Europees herstelfonds voor de kwakkelende economie, veertien sanctiepakketten tegen Rusland én het EU-kandidaat-lidmaatschap voor Kyiv.
Hij heeft de lat hoog gelegd, zegt een voormalig medewerker. Hij heeft de eenheid in de EU bewaard, ook al zorgde de Hongaarse premier Viktor Orbán voor constante hoogspanning. ‘Hij is niet de grootste staatsman ooit, maar hij is veel beter dan het beeld dat van hem in de EU-bubbel bestaat.’ Een imago dat de naaste medewerkers verklaren uit een georganiseerde campagne tegen hem.
Het zijn opmerkingen die zowel verbijstering als hoongelach oproepen bij de critici. Dat er vaccins kwamen, een herstelfonds, sanctiepakketten, een nieuwe meerjarenbegroting voor de EU en nog veel meer was niet dankzij maar ondanks Michel. ‘Merkel, Macron, Scholz en Rutte waren de dealmakers, samen met Von der Leyen. Michel zat te twitteren vanaf zijn balkon’, zegt een diplomaat. Een EU-ambtenaar: ‘Michel was irrelevant.’
De EU-president heeft weinig macht, weinig personeel en weinig geld. Hij moet het hebben van zijn gezag. En dat mist Michel volgens zijn critici. ‘Hij gedraagt zich als het 28ste grote ego naast de 27 leiders. Dat werkt niet, je moet dienstbaar zijn als voorzitter. De leiders hebben jou gekozen.’
Michels poging om zijn laatste EU-top af te sluiten met een ronkende verklaring over het versterken van de Europese concurrentiekracht – inclusief een investeringsfonds – tekent zijn blinde ijdelheid, zeggen ambassadeurs. Hij is de antagonist, de tegenwerker.
Niks daarvan, het gaat om volhardendheid, zeggen zijn fans. ‘Iedereen praat over de noodzaak van een sterkere Europese industrie, Michel wil de daad bij het woord voegen.’ Het fonds komt er overigens niet.
Waar vriend en vijand het over eens zijn, is dat hij nooit het gevecht met Commissievoorzitter Von der Leyen had moeten aangaan. Is enige competentiedrift tussen de EU-president en de Commissievoorzitter normaal, tussen Michel en Von der Leyen loopt het volledig uit de hand. Beiden hebben schuld aan deze verziekte relatie, maar helaas voor Michel wordt het vooral hem aangerekend.
Von der Leyen ontpopt zich als de effectieve crisismanager die nauwe banden opbouwt met vrijwel alle leiders, in feite de baan van Michel. Zij neemt het initiatief voor de vaccincontracten voor heel Europa, de sanctiepakketten tegen Moskou, de opzet van het noodfonds. Zij doet na afloop van de EU-toppen – staand naast de EU-president – kort en bondig verslag van de resultaten, Michel verplaatst met zijn wapperende handen vooral lucht. Zij straalt macht uit, hij onmacht.
De kortsluiting tussen de twee – ‘een permanent vliegen afvangen’ volgens betrokkenen – leidt tot aparte bezoeken aan Washington en Beijing, redelijk beschamende taferelen. Iconisch voor de tweespalt wordt ‘sofagate’, het incident in april 2021 waar tijdens een gezamenlijk bezoek aan Ankara Michel neerploft in de enige zetel naast de Turkse president Recep Tayyip Erdogan. Ondanks een duidelijk hoorbaar ‘uhm’ van de Commissievoorzitter – de beelden gaan viraal – blijft Michel zitten. Von der Leyen moet genoegen nemen met een verderaf staande sofa.
Ze buit het incident ten volle uit met een snoeiharde speech in het Europees Parlement. ‘Dit gebeurde omdat ik een vrouw ben’, zegt Von der Leyen. Michel zit als een geslagen hond in de zaal.
‘Hij was een gemakkelijke prooi voor haar’, zegt een ambassadeur. Tekenend voor de verhouding is als beiden begin februari 2023 dezelfde trein terug nemen na een bezoek aan president Zelensky in Kyiv. Von der Leyen en haar team zitten in de ‘gouden wagon’ helemaal vooraan. Michel en zijn manschappen verblijven in de achterste ‘koperen coupé’.
In juni probeert Michel zijn kwelgeest nog te dwarsbomen door het besluit over haar nominatie voor een tweede termijn als Commissievoorzitter door de leiders uit te stellen. Het mislukt, Michel wordt eendrachtig door de ambassadeurs, sherpa’s en leiders teruggefloten.
Michels erfenis is dat hij de invloed van de leiders heeft verzwakt, zeggen zijn critici. Zijn incoherente optreden gaf Von der Leyen alle ruimte de macht naar zich toe te trekken. ‘Het leek wel alsof hij op de loonlijst van de Commissie stond’, sneert een sherpa.
Michels medewerkers menen juist dat hij als enige op de bres stond voor de lidstaten. ‘Het mag hem niet worden nagedragen dat hij leiding probeerde te geven en weerstand bood aan de machtsgreep van Von der Leyen’, zegt een van hen. Een van de prioriteiten van António Costa, de Portugese oud-premier die op 1 december de voorzittershamer van Michel overneemt, is een betere relatie met Von der Leyen.
In de afscheidsvideo die Michel vrijdag van de leiders krijgt, is van alle onvrede en ergernis niets te merken. Ze prijzen hem voor zijn inzet, dat hij de eenheid in de EU bewaard heeft en meer toppen heeft bedwongen dan menig bergbeklimmer. Het was een grote eer, zal Michel antwoorden.
Dit verhaal is mede gebaseerd op gesprekken met een tiental Europese topfunctionarissen die Charles Michel jarenlang van nabij meemaakten. Omwille van hun functie, verzochten zij om anonimiteit.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant