Schrijver Esther Gerritsen werd vaak genomineerd voor grote prijzen, maar kwam nooit van de shortlist af. Met haar negende boek is dat eindelijk wel gelukt: Gebied 19 is bekroond met de Boekenbon Literatuurprijs. ‘Sciencefiction in de polder – maar wel van het hoogste niveau’, aldus het juryrapport.
is literair recensent voor de Volkskrant. Ze schrijft met name over nieuwe Nederlandse fictie.
Van alle schrijvers in Nederland werd Esther Gerritsen (52) waarschijnlijk het vaakst genomineerd voor een grote prijs – die ze evenwel nooit won. De koningin van de shortlist dong met maar liefst zes van haar in totaal negen romans mee naar de Libris Literatuurprijs of de Boekenbon Literatuurprijs. Steeds behoorde ze tot de laatste vijf kanshebbers en telkens moest ze bij de uitreiking voor een ander applaudisseren.
De schrijver debuteerde in 2000 met de verhalenbundel Bevoorrecht bewustzijn. Daarna volgden een aantal romans zoals Superduif, Dorst, Roxy en De Trooster. In 2016 schreef ze het boekenweekgeschenk Broer. Voor Halina Reijn schreef ze het scenario van de speelfilm Instinct.
Toen ze begin dit jaar voor de zoveelste keer naast de Librisprijs greep, zwoer ze nooit meer naar een prijsuitreiking te gaan. Want ze won tóch nooit. Nu is de vloek verbroken: Gerritsen kreeg woensdagavond de Boekenbon Literatuurprijs voor Gebied 19, de roman waarmee ze de Librisprijs dit voorjaar dus niet won.
‘Een boek dat ons anders naar de menselijke soort laat kijken en tegelijkertijd een spiegel voorhoudt’, aldus José van Dijck, juryvoorzitter en hoogleraar media en digitale samenleving, in haar toespraak. ‘Sciencefiction in de polder – maar wel van het hoogste niveau.’
In Gebied 19 verhuist de helft van de mensheid van de ene op de andere dag naar een andere planeet. Een planeet die een exacte kopie van de aarde is, maar dan groter, groener en minder druk bevolkt.
Is het echt of is het een verzinsel? Gerritsen laat zó veel vragen over de nieuwe wereld bestaan – Hoe kom je er? Wie hebben alle steden en dorpen zo tot in detail nagebouwd? Waarom? Hoe kan het dat niemand verpletterd wordt door de zwaartekracht op een planeet die 20 procent groter is? Wie heeft hier de leiding? Wat willen ze van hun burgers? – dat je haast wel moet concluderen dat de fysieke planeet niet bestaat. Niet voor niets wordt er gewag gemaakt van ‘gebied 19’, een stukje in de visuele hersenschors waarmee experimenten worden uitgevoerd; misschien bestaat die wereld wel alleen in het hoofd.
Hoe dan ook: thrillerschrijver Tomas Boom is een van de achterblijvers. Hij begint een zoektocht naar zijn vrouw en zoon die verdwenen zijn en komt tot de ontdekking dat op die planeet alleen plek is voor goede, nuttige mensen. Of eigenlijk: voor de mensen die bereid zijn te geloven in de nieuwe, geoptimaliseerde wereld en de oude, vervuilde wereld willen vergeten – de losers die daar nog wonen incluis.
Dat lukt Tomas niet. Als hij een bezoek brengt aan de nieuwe planeet, waar inderdaad alles mooier en beter is, waar hij wordt herenigd met vrouw en kind én waar hij eindelijk succes heeft als schrijver, slaagt hij er toch niet in zich over te geven aan het geluk. Want wat is de waarde van dat geluk als het gebaseerd is op verzinsels?
Gerritsen probeert – net als in de rest van haar oeuvre – de essentie van het mens-zijn te benaderen. Een sciencefictionwereld bleek hier uitermate geschikt voor. ‘In zo’n wereld kun je bijvoorbeeld de vraag onderzoeken wat er gebeurt als je het lijden weghaalt, of het gevoel van gemis, of liefde’, aldus Gerritsen in een interview met Trouw. ‘Wat blijft er dan over? In dit geval leek het me leuk om een planeet te scheppen waar ze fictie verheerlijken en afscheid hebben genomen van het idee om waarheid en verzinsel van elkaar te scheiden.’ Aha, net onze eigen wereld, waarin demagogen de meute ophitsen met de wildste verhalen waarin feiten er niet toe doen. Van de jury krijgt Gerritsen dan ook het stickertje ‘pertinent actueel’.
Wat moet je wel geloven en wat niet? Dat is de onderstroom waarop Gebied 19 drijft. En het is zeker ook een kwestie voor de lezer: wie er niet in slaagt te geloven in de wereld die Gerritsen oproept, heeft best een kluif aan dit boek. Vrijwel geen enkele vraag die in de roman wordt opgeroepen wordt bevredigend beantwoord. Je kunt Gebied 19 daarom het beste ‘dom’ lezen: zonder stil te staan bij het hoe en waarom – net zoals de bewoners van de nieuwe aarde door het leven gaan.
Óf je leest het op een hyperbewuste manier, door continu bedacht te zijn op je eigen ongeloof over die gekke wereld, zoals hoofdpersonage Tomas doet. Die tweeledigheid is interessant: een ‘gewone’ manier om dit boek te lezen is er eigenlijk niet.
‘De lezer verkent een nieuw genre en een psychologisch sterk doorwroete gespletenheid, want Gebied 19 verbindt en verdeelt’, schrijft de jury, die dit jaar zocht naar een boek dat zich onderscheidt door ‘durf, engagement, stilistische originaliteit, maatschappelijke urgentie en eigenzinnigheid’. Ze verkoos Gebied 19 boven De onzichtbaren van Frank Nellen, De kroon met twee pieken van Guido van Heulendonk, Oersoep van Bregje Hofstede en Zeven dieren bijten terug van Frank Westerman. Na enig aandringen van de organisatie verscheen Esther Gerritsen toch wél bij de uitreiking, en niet voor niets. Vol ongeloof, maar met een glimlach nam ze dan eindelijk haar prijs in ontvangst.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant