Met interesse volgde ik de polemiek in en buiten deze krant rondom het interview met Jan van de Beek. Velen hebben hierop gereageerd en er is eigenlijk al genoeg gezegd dus ik heb sterk getwijfeld of ik hier nog iets aan toe moet voegen. Toch doe ik het. Want we hekelen in dit land wel eens dat er weinig serieuze polemiek bestaat. Als er dan een urgent sociologisch thema valt te polemiseren, mag je daar ook niet aan voorbijgaan.
Zo stelde journalist Floor Rusman in NRC dat het publieke debat is opgebouwd uit drie lagen. De onderste laag is de vaststelling van de feiten. De tweede laag de interpretatie van de feiten. De derde laag is de morele discussie. Zij hekelt vervolgens ‘dat we in Nederland nooit toekomen aan het morele debat’. We zouden maar blijven hangen in de tweede fase van de interpretaties van de feiten.
Ik ben bang dat daar een kardinale denkfout in schuilgaat die iets blootlegt van de Nederlandse mentaliteit rondom moraliteit en feiten. Alsof feiten geen morele constructen zijn. Zoals de Amerikaanse bestuurskundige Deborah Stone laat zien, worden alleen die cijfers verzameld waarvan we vermoeden dat ze waarde hebben. Of in haar woorden: ‘In order to count, one must first decide what counts.’ ‘Normen gaan vooraf aan de feiten’, zoals wetenschapsfilosoof Trudy Dehue dat zegt.
Want in het verzamelen van data schuilt altijd een zekere waardering. Iedereen met een simpele Fitbit, stappenteller of smartwatch weet hoe het werkt. Op het moment dat je jezelf wil aanzetten tot meer wandelen, willen sommigen ook bijhouden hoeveel stappen je loopt. Om die activiteit te waarderen, ga je dat tellen. Niet andersom. Je waardeert niet een stappenteller door veel te gaan wandelen.
Vervolgens is er niets onschuldigs aan hoe die data wordt gebruikt en met welk doel. Zo is er weinig onschuldigs aan de categorisering tussen autochtonen en allochtonen, classificaties als westers en niet-westers, laat staan het begrip ‘integratie’ of ‘ras’. Classificaties die inmiddels in onbruik zijn geraakt of wetenschappelijk controversieel zijn.
Over de auteur
Mark van Ostaijen is bestuurssocioloog aan de Erasmus Universiteit. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Uiteraard kun je van alles meten, maar meten is vooral moraliseren. Of zoals massapsycholoog Jaap van Ginneken dat de ‘heilige drie-eenheid’ noemt: meten is weten, weten is beheersen en beheersen is controleren. Door iets te meten wens je – op z’n minst de kennis over – dat vraagstuk te beheersen en te controleren. Denk aan de stappenteller.
Dus hoedt u voor degene die ‘namens de feiten’ spreken. Toch ken ik veel wetenschappers die denken dat de feiten voor zich spreken uit een vorm van verlichtingsfundamentalisme. Want ik heb nog nooit één feit gezien dat voor zichzelf spreekt. Het gaat om welk ‘verhaal’ daarmee wordt verteld, zoals Ionica Smeets deze week liet zien.
‘In de boeken van Van de Beek en De Haas valt daarnaast een overeenkomst in vorm op’, stelde Kustaw Bessems in zijn reflectie. ‘Ze kiezen er allebei voor om af te rekenen met ‘mythen’ over migratie (… ) als retorisch instrument: jezelf boven partijen plaatsen en claimen dat jij met de waarheid komt.’
In een overgepolitiseerd vraagstuk is een verlicht beroep op rede en rationaliteit lastig. Sterker nog, als we kijken naar extreem gepolitiseerde thema’s, zoals klimaat of migratie, dan laat het zien dat feiten ondergeschikt zijn. En dat het niet uitmaakt of die feiten de wetenschappelijke toets der kritiek hebben doorstaan. Dat geeft niet, maar het helpt om daar dan ook eerlijk over zijn.
Bovendien vragen die kwesties dan ook vooral politieke in plaats van wetenschappelijke kennis. Je kan prima wetenschappelijke kennis voor politieke doeleinden instrumentaliseren, maar daarmee blijft het antwoord niet minder politiek. Maar zolang we in Nederland denken dat feiten losstaan van politiek, onderwaarderen we het morele debat dat voorafgaat aan die ‘feiten’.
Dat is zorgelijk. Maar wat ons grotere zorgen zou mogen baren is dat overpolitisering de mogelijkheid wegzuigt om je te verdiepen in het gelijk van de ander. Bij politici, wetenschappers en media. Exact het recept waar veelal het denken stopt en dogma’s beginnen. Zodoende lijkt me deze polemiek moreel gezien meer dan de moeite waard.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns