Het aantal klimaatzaken neemt rap toe; volgens een rapport van Grantham Institute van de London School of Economics zijn er in de laatste vijf jaar al meer dan duizend zaken bij gekomen. De opmars is veelbelovend. Rechters kunnen staten en bedrijven bevelen tot grotere inspanningen tegen klimaatverandering. Het strategisch procederen voor Moeder Aarde is dan ook een effectieve methode in Europa. Maar alléén wanneer het direct in verband staat met de mensenrechten.
En daar wringt het: de waarde van de natuur wordt volgens de heersende antropocentrische visie slechts beoordeeld op basis van haar dienstbaarheid aan de mens. Het is daarom van groot belang om deze visie te herzien, en de intrinsieke waarde van de natuur in wet- en regelgeving te integreren, zodat de natuur haar rechten kan afdwingen. Dit zal leiden tot een completere natuurbescherming.
Over de auteur
Cansu Koça is junior docent Amsterdam Law Firm en Privaatrecht aan de Rechtenfaculteit van de Universiteit van Amsterdam. In de maand november is zij gastcolumnist op volkskrant.nl/opinie.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier meer over ons beleid.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Het belang van de natuur wordt in Europese klimaatzaken weliswaar enigszins erkend omdat het de bescherming (en zo de belangen) van de mens dient, maar hierbij domineert de antropocentrische visie. Dit maakt dat de natuurbescherming via klimaatzaken afhankelijk is van de vraag of mensenrechten worden geschonden. Zo heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in april 2024 geoordeeld dat Zwitserland in de zaak ‘KlimaSeniorinnen’, aangespannen door een vereniging van Zwitserse oudere vrouwen, het recht op privé- en familieleven heeft geschonden door onvoldoende in te grijpen tegen klimaatverandering.
Ook nu speelt een relevante zaak: Greenpeace tegen de Staat. In deze zaak wordt betoogd dat de Staat de mensenrechten schendt door de inwoners van Bonaire onvoldoende te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering.
Om natuurbescherming via het recht effectief te bewerkstelligen, zouden we dus moeten herzien hoe wij ons op fundamenteel niveau verhouden tot de natuur. Want staan wij los van de natuur en hoort de natuur de mens te dienen óf zijn wij onderdeel van de natuur en heeft de natuur intrinsieke waarde en rechten?
Het toekennen van rechten aan de natuur, puur op basis van haar bestaan, volgt hetzelfde principe als de fundamentele mensenrechten die wij dragen omdat wij simpelweg bestaan, ongeacht wie wij zijn. In concrete zin betekent dit binnen het recht dat de natuur wordt erkend als een subject met eigen fundamentele rechten, onafhankelijk van haar nut voor de mensheid, waar ook de ‘Rights of Nature’ beweging zich sterk voor maakt.
Dit gedachtegoed is eerder uitgewerkt door Arne Næss, een Noorse filosoof uit de 20ste eeuw, die stelde dat het westerse antropocentrische denken verantwoordelijk is voor de ecologische crisis. Ook Baruch Spinoza verwierp het antropocentrisme in zijn werk Ethica, waarin hij stelt dat het ‘onmogelijk’ is dat de mens geen onderdeel van de natuur is.
Deze visie gaat zelfs nog veel verder terug in de geschiedenis: mystici uit de 13de eeuw in Centraal-Azië, zoals Rumi, droegen dit gedachtegoed al uit, alsook het Shintoïsme in Japan en inheemse tradities in Zuid-Amerika.
Ook nu is het mogelijk om de natuur fundamentele rechten toe te kennen, door de intrinsieke waarde van de natuur vast te leggen in beleid op zowel macro-niveau als micro-niveau. Een voorbeeld van het integreren van de natuur in beleid op micro-niveau is het meewegen van de intrinsieke waarde van een boom als criterium voor bomenkap.
In de huidige gang van zaken stellen gemeenten regels op ter bescherming van bomen, die te vinden zijn in een Algemene Plaatselijke Verordening of in een Bomenverordening. De beoordeling van het weigeren of verlenen van een kapvergunning door de gemeenten gebeurt vaak op basis van verschillende belangen: natuur-, educatieve- en milieu-, belevings- en gebruikswaarden. Deze waarden zien toe op de dienstbaarheid van de boom voor de natuur om zich heen én voor de mensen.
Het punt is echter dat een kapvergunning vrijwel altijd wordt verleend, ondanks inspanningen van organisaties zoals de Bomenstichting. Het opnemen van de intrinsieke waarde van een boom in het afwegingskader - gewoonweg omdat die boom bestaat en leeft - dwingt de gemeente deze in acht te nemen.
Op macro-niveau kan rechtspersoonlijkheid worden verleend aan de natuur. Dit betekent dat de natuur middels haar ‘status’, net als mensen en bedrijven, haar rechten kan afdwingen bij de rechter. De natuur wordt dan wel vertegenwoordigd door een voogd. Zo werd in 2017 de Whanganui-rivier in Nieuw Zeeland als rechtspersoon erkend door de overheid.
In Nederland is Eijsden-Margraten de eerste gemeente die de natuur als rechtspersoon erkent. Daar is het dan ook bij gebleven, ondanks inzet van experts om de Waddenzee ook als rechtspersoon te erkennen.
Ook kunnen de rechten van de natuur op macro-niveau worden opgenomen in de grondwet, zoals Ecuador dat deed in 2008. De effectiviteit van deze erkenning bleek groot, want in 2021 verbood het Constitutioneel Hof van Ecuador exploratieprojecten op grond van de rechten die zijn opgenomen in de Ecuadoriaanse grondwet.
Er zijn, kortom, voldoende manieren om de natuur te voorzien van consistente bescherming middels het recht. Wanneer wij de antropocentrische visie loslaten, zal de natuurbescherming floreren. We zullen de natuur zien als drager van rechten, die ook haar rechten kan afdwingen.
Zolang we de intrinsieke waarde van de natuur erkennen, zal er voor de natuur minder onzekerheid en minder afhankelijkheid van de politiek en proceskansen van klimaatzaken zijn.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns