De Israëlische succesauteur richt zich in Nexus op de macht van informatie. ‘Als je de wereld overspoelt met informatie, zal dat niet resulteren in meer kennis of meer wijsheid.’
Ja, natuurlijk voelt hij zich weleens onzeker als het gaat over de reikwijdte van de onderwerpen van zijn boeken, zegt de Israëlische succesauteur en historicus Yuval Noah Harari (1976). Zijn boeken zijn groots, ambitieus en omvatten de geschiedenis van de hele wereld.
Zijn grote doorbraak, Sapiens (2011), over de geschiedenis van de mensheid. was een internationale bestseller. Oud-president Barack Obama noemde het een van zijn favoriete boeken. In Homo Deus (2017), de opvolger, schreef Harari dat de mens niet meer is dan een verzameling algoritmen, die uiteindelijk zal verdwijnen. Geen gezellige boodschap, maar inmiddels heeft Harari wereldwijd meer dan 45 miljoen boeken verkocht in 65 verschillende talen, waarvan in Nederland ruim 800 duizend exemplaren.
Zijn onlangs verschenen boek Nexus – Een beknopte geschiedenis van informatienetwerken, van het stenen tijdperk tot AI (Harari noemt al zijn boeken beknopt, maar ook nu hebben we het over een dikke pil van 527 pagina’s) gaat verder waar zijn eerdere boeken eindigden. Over hoe de mensheid al eeuwenlang macht verkrijgt door het verspreiden van informatie in de vorm van fantasieën en massawaanzin. Denk aan de heksenjachten, het nazisme, stalinisme en het hedendaagse populisme.
Vragen die Harari stelt: in hoeverre wordt alles beter van meer informatie? Wat is de relatie tussen informatie en waarheid, macht en orde? En wat betekent kunstmatige intelligentie voor de verspreiding van nepnieuws? Harari schrijft – zoals we van hem gewend zijn – over de geschiedenis van verschillende samenlevingen en politieke systemen over de hele wereld, door alle eeuwen heen.
Maar hij maakt het zo nu en dan ook persoonlijk als hij over informatienetwerken schrijft. Als hij bijvoorbeeld vertelt over zijn eigen familiegeschiedenis en hoe die werd bepaald door een overheidsbureaucratie en een ontbrekend officieel document.
Zijn grootvader werd geboren in het Habsburgse Rijk in een stadje dat nu in Oekraïne ligt, maar na de Eerste Wereldoorlog bij Roemenië werd gevoegd. In 1937 werden alle Joden verplicht aan de hand van documenten te bewijzen dat ze op Roemeens grondgebied waren geboren. Joden die dat niet konden verloren hun staatsburgerschap, woonrechten en werkvergunning.
Zo ook de grootvader van Harari. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, werd het gevaar voor ongedocumenteerde Joden nog groter. In 1940 lukte het Harari’s grootvader op een van de laatste schepen naar Palestina te komen.
Harari groeide op in een Israëlisch industriestadje, Kiryat Ata, vlakbij Haifa. Hij woont nu deels in Tel Aviv, deels in Londen. ‘Bij ons thuis was het in mijn jeugd haast heilig officiële papieren goed te bewaren’, vertelt hij in het Ambassade Hotel aan de Herengracht in Amsterdam. ‘Mijn moeder archiveerde elke zaterdagmorgen zorgvuldig alle stapels documenten van de bank of gemeente. Ja, ik heb die gewoonte zelf ook, vooral als ik op reis ga.’
Yuval Noah Harari (1976) is schrijver en historicus. Hij promoveerde aan de Universiteit van Oxford en doceert momenteel geschiedenis aan de Hebrew University in Jeruzalem. In 2019 heeft Harari samen met zijn man Itzik Yahav Sapienship opgericht. Met de organisatie ontwikkelen ze verschillende activiteiten, met als doel het publieke debat op gang te brengen over de belangrijkste uitdagingen van deze tijd.
Terug naar de enorme reikwijdte van zijn boeken. ‘Omdat ik over grote onderwerpen schrijf, weet ik dat ik geen expert kan zijn in alles’, zegt Harari. ‘Het zou kunnen dat een expert die het hoofdstuk over zijn vakgebied leest dingen ontdekt die niet kloppen. Ik zie dat als de prijs die je betaalt voor het schrijven van grote verhalen.
‘Anders kun je niet schrijven over de geschiedenis van de wereld. Dan moet ik net als de meeste geleerden schrijven over een klein onderwerp in een klein deelgebied. Het is belangrijk dat zij dat doen. Ik zou mijn werk niet kunnen doen zonder hen. Als iemand tien jaar onderzoek heeft gedaan naar een archeologische vindplaats of de heksenjacht in Nederland in de 16de eeuw en ik lees een boek daarover, dan vertrouw ik helemaal op dat werk. Maar ik denk dat grote verhalen ook belangrijk zijn.’
Waarom precies?
‘Wij mensen zijn verhalen vertellende dieren. En we zijn geneigd mee te gaan met religieuze mythen en ideologisch gedreven complottheorieën. Mensen denken dat je in grote verhalen, net als in een ballon, gaten kunt prikken. Door met feiten te komen. Maar dat werkt nooit bij verhalen. Je kunt duizend gaten in een verhaal prikken, maar mensen blijven erin geloven. Het enige dat een groot verhaal kan vervangen, is een ander groot verhaal.
‘Ik hou ervan complexe verhalen te schrijven op basis van wetenschappelijke feiten en waarden. Ik richt me in mijn boeken op moeilijke dilemma’s en probeer beide kanten te laten zien. Ook Nexus vertelt geen simplistisch verhaal; we moeten juist de complexiteit van de werkelijkheid erkennen.’
In Nexus betoogt Harari dat de belangrijkste scheidslijnen in de 21ste eeuw niet tussen democratieën en totalitaire regimes liggen, maar eerder tussen mensen en kunstmatige intelligentie, hij noemt het ‘een nieuw digitaal gordijn’.
‘Het belangrijkste dat iedereen over kunstmatige intelligentie zou moeten weten, is dat het de eerste technologie is die geen hulpmiddel is, maar iets wat zelf beslissingen kan nemen, wat zelf nieuwe dingen kan bedenken. AI verandert en leert zelf, daarom kan ze aan onze controle ontsnappen, en is het zo moeilijk te voorspellen hoe ze zich zal ontwikkelen.’
U bent historicus, geen techdeskundige. Waarom is het nuttig met een historische blik naar kunstmatige intelligentie te kijken?
‘Geschiedenis gaat over hoe dingen veranderen. Momenteel veranderen dingen sneller dan ooit tevoren. Nexus gaat niet over technologie zelf, maar over hoe technologie de maatschappij verandert.
‘Als je bijvoorbeeld kijkt naar de industriële revolutie zie je dat die menselijke relaties heeft veranderd. Voorheen leefden de meeste mensen in grote families samen met tantes, ooms, neven, nichten en grootouders. Tijdens de industriële revolutie werd dit ontbonden en zijn mensen in kerngezinnen gaan leven.
‘Dit is een voorbeeld van een verbinding die op het eerste gezicht niet voor de hand ligt. Want waarom zouden treinen en elektriciteit de structuur van het gezin veranderen? Zulke onverwachte effecten zouden zich ook bij de AI-revolutie kunnen voordoen.
Harari zegt dat zijn grootste angst is dat we onze menselijkheid verliezen zonder dat te beseffen. Dat is de reden dat hij Nexus schreef. ‘Er bestaat het gevaar van de fysieke vernietiging van de mensheid maar er is ook het gevaar van mentale, van spirituele vernietiging. Dat we het vermogen om te denken of om zelf te creëren zullen verliezen.
‘Idealiter kunnen we AI gebruiken om ons te helpen beter te denken en het saaiere werk van ons over te nemen. Stel, je hebt een medicijn voor een ziekte nodig, en AI kan op basis van data dat medicijn beter ontwikkelen dan een menselijke dokter: volg dan AI.
‘Maar er zijn ook gebieden in het leven waar het niet gaat om het vinden van een antwoord, maar om het doorlopen van het proces van denken of mediteren of zelf ervaren. Dat is iets dat je niet kunt overlaten aan AI. Denk bijvoorbeeld aan het maken van muziek. AI kan in de toekomst mogelijk betere muziek maken dan mensen. Toch kan het de ervaring van het zelf spelen van muziek niet vervangen.’
U bent spiritueel, u mediteert dagelijks.
‘Ik ben totaal niet religieus, maar ik definieer spiritualiteit als de bereidheid om grote vragen te volgen, waarheen ze je ook heen leiden.’
Zoals welke grote vragen?
‘Wat is het leven? Wat is de betekenis ervan? Wat is het goede? Spiritualiteit betekent voor mij dat je deze vragen volgt, waarheen ze je ook heen leiden, wat het ook kost. In tegenstelling tot religie, dat je antwoorden probeert op te leggen en bepaalt wat het goede is en je niet toestaat deze antwoorden in twijfel te trekken. Voor mij is spiritualiteit dus het tegenovergestelde van religie.’
Helpt mediteren u een betere denker te zijn?
‘Ja, de basisvraag voor mij in meditatie is: wat is echt? De meest basale meditatieoefening is je aandacht alleen te richten op de ademhaling en te voelen wanneer je inademt en wanneer uit. Dit was de eerste oefening die ik kreeg, ongeveer 24 jaar geleden, toen ik voor het eerst ging mediteren.
‘Dat bleek ongelooflijk moeilijk, want al snel ontstaat een gedachte in je hoofd, een verhaal, een herinnering, een fantasie, waardoor je wordt afgeleid en je het contact met je ademhaling verliest en je in deze fantasie ronddoolt totdat je je herinnert: hé, ik moet mijn ademhaling observeren. Zo gaat dat maar door.
‘Wat ik hiervan heb geleerd, is dat ik geen controle heb over mijn geest. Als ik mijn eigen adem niet in mijn eigen neus kan observeren zonder afgeleid te worden, hoe kan ik dan de realiteit van de politieke crisis in het Midden-Oosten of de opwarming van de aarde of verschillende theorieën over AI observeren?
‘Dus voor mij is meditatie een training van de geest: laat alle ficties, herinneringen en fantasieën los en concentreer je op wat er nu echt gebeurt. Begin met het eenvoudigste: in- en uitademing. Pas als het lukt je daarop te concentreren, kun je je ook concentreren op grotere dingen.
‘Dit helpt mij bij het onderzoeken, denken en schrijven, want ook wanneer je het grote plaatje van de wereld probeert te begrijpen, is de sleutelvraag: wat is werkelijkheid en wat is fantasie?’
Hoe schrijft u? Denkt u eerst en schrijft u later?
‘Soms begin ik met schrijven als ik alleen nog maar een algemeen idee heb, en soms denk ik het eerst uit. Ik probeer me ook bewust te zijn van mijn gemoedstoestand, alsof die een zeilschip is en ik de wind moet vangen. Als ik voel dat ik in een creatieve stemming ben, zet ik alles opzij.
‘Maar soms zit ik achter mijn computer en komt er niets. Vroeger voelde ik me daar slecht over. Nu zeg ik, oké, ik heb hier geen invloed op, ik ga de afwas doen of examens van studenten nakijken. Ik pas mijn activiteiten dus aan mijn gemoedstoestand aan. Ik heb het geluk dat ik die vrijheid heb omdat ik niet voor een baas werk.’
In uw dankwoord noemt u de mensen met wie u werkt. Hoe is het om in een team te werken?
‘Het maakt mijn leven makkelijker, ze controleren alles voor me en maken bijvoorbeeld de voetnoten. Toen ik begon met schrijven, werkte ik alleen samen met mijn man Itzik. Ik schreef en hij regelde alles eromheen, zoals interviews. Toen Sapiens succesvol werd, zijn we een bedrijf begonnen, Sapienship, met als doel de belangrijkste uitdagingen van deze tijd onder de aandacht te brengen.
‘Sapienship heeft nu ongeveer twintig werknemers. Ze regelen alles: dit interview, mijn bezoek aan Nederland. Maar het heeft ook een onderzoeksteam, dus als ik iets wil weten, of het nu over neanderthalers of over algoritmen gaat, heb ik mensen met expertise in verschillende vakgebieden die helpen onderzoeken en factchecken. En dan nog zullen er foutjes tussendoor glippen.’
U schrijft in uw boek over de rol die algoritmen spelen bij het verspreiden van haat en het ondermijnen van sociale cohesie. In hoeverre speelt dat nu in de Gaza-oorlog?
‘Dat leidt er absoluut toe dat aan beide kanten complottheorieën over de oorlog worden verspreid. De meeste mensen weigeren de realiteit te erkennen, ze leven in een soort fantasiewereld. Er zijn Israëliërs die ontkennen dat Palestijnen het recht op zelfbeschikking hebben zoals elk ander volk. Maar dan praat je met Palestijnen en dan hoor je hetzelfde over de andere partij.
‘Er zijn Palestijnen die simpelweg het recht van Joden ontkennen om te leven in het land tussen de Middellandse Zee en Jordanië. Mensen kunnen je in alle ernst vertellen dat Joden geen band hebben met deze plek. Alsof het allemaal Europese kolonisten zijn die onlangs zijn gekomen.
‘Daarmee ontken je dat er 3000 jaar Joodse geschiedenis in Israël is. En negeer je het feit dat de meeste Israëlische Joden niet eens Europees zijn. De meeste Israëlische Joden hebben een Midden-Oosterse afkomst. Het zijn mensen die eeuwenlang in landen als Egypte en Jemen en Irak hebben gewoond.
‘Na 1948, uit wraak voor de Arabische nederlaag, hebben de Arabische regeringen alle Joodse gemeenschappen die in deze landen woonden, verdreven. De meeste Israëliërs kwamen niet uit Nederland of de VS. Dat is een historisch feit. Maar mensen weigeren de werkelijkheid te accepteren en de complexiteit ervan te erkennen.
‘Je kunt het Palestijnse recht op zelfbeschikking steunen – ik ben voorstander van een Palestijnse staat – en tegelijkertijd onderkennen dat de Palestijnen ook wreedheden begaan. En op dezelfde manier kun je erkennen dat Israël het recht heeft om te bestaan, het recht heeft om zichzelf te verdedigen en tegelijkertijd toegeven dat Israël wreedheden begaat. Maar om een of andere reden zien mensen alleen maar de helft van de werkelijkheid.’
Hoe komt dat?
‘Mensen leven in echokamers vol gelijkgestemden. Maar wat ik het meest verontrustend vind, is dat deze simplistische visie wijdverbreid is op universiteiten.
‘Als de gewone man moeite heeft met het aanvaarden van de complexiteit van de realiteit, kan ik daar begrip voor opbrengen want het is complex. Maar mensen die jarenlang geschiedenis, filosofie, literatuur of kunst hebben gestudeerd en zouden moeten hebben geleerd met de complexiteit van de realiteit om te kunnen gaan, dan na al die jaren van studie eindigen met het simplistische idee dat de ene kant honderd procent slecht is en de andere kant honderd procent goed, begrijp ik niet. Dan denk ik: Moest je daar al die jaren voor naar de universiteit? Je kunt kleine kinderen in één dag leren om zo te denken. Waarom ben je dan gaan studeren?’
Uw oom en tante woonden in de kibboets die werd aangevallen door Hamas op 7 oktober. In een interview met Nieuwsuur, twee weken na de aanslag, zei u dat als de westerse wereld Israël het gevoel geeft dat het alleen staat, het extremer zal reageren. Is dit wat er is gebeurd?
‘Ik denk dat Israël in het begin veel steun kreeg en nog steeds veel steun krijgt. Als je kijkt naar de wapenleveringen, naar de diplomatieke steun toen Iran aanviel. Veel westerse landen, zoals de VS, Frankrijk, Groot-Brittannië, maar ook Jordanië en Saoedi-Arabië, boden hun steun aan. Dus ik denk niet dat Israël volledig is geïsoleerd.
‘De oorlog heeft veel fasen doorgemaakt. Op dit moment wint Israël. Na een moeilijk jaar heeft Israël Hamas volledig verslagen, zeker nu Hamasleider Yahya Sinwar is gedood. En het is ook bezig Hezbollah te verslaan. Israël bleek veel sterker te zijn dan zijn vijanden aannamen.
‘Het grote probleem, dat altijd een probleem was voor Israël, is: hoe militair succes te vertalen naar een politieke overwinning. Alleen winnen op het slagveld is niet genoeg. Denk aan de Amerikanen in de oorlog in Irak. Ze versloegen het Iraakse leger, ze namen Saddam Hussein gevangen. Toch hebben ze uiteindelijk verloren, want de politieke uitkomst van de Irakoorlog is dat Iran nu de dominante macht in de regio is geworden en de VS minder invloedrijk is. Israël zou in dezelfde val kunnen trappen.
‘Ik heb weinig vertrouwen in de Israëlische regering. Ik hoop dat we, met een andere regering of misschien met voldoende druk van Israëls bondgenoten, een manier vinden om de militaire overwinning om te zetten in een politieke uitkomst. Dat er een stabiele vredesovereenkomst wordt gesloten.’
Is dat realistisch?
‘Het is contra-intuïtief na al het bloedvergieten, maar ik denk dat er een kans is. Maar het is niet meer dan een kans. En of mensen aan beide kanten die grijpen, blijft de vraag. Voorheen waren veel Israëliërs de motivatie kwijtgeraakt het conflict op te lossen omdat het zo effectief onder controle leek te zijn gebracht. Die impasse is nu wel doorbroken. Maar we moeten afwachten wie zullen zegevieren, de mensen die gemotiveerd worden door haat of de mensen die gemotiveerd worden door het verlangen naar vrede.’
Laten we hopen op dat laatste. Wat hoopt u dat de lezer bijblijft na het lezen van uw boek?
‘Misschien is de belangrijkste boodschap dat informatie niet de waarheid is. In tegenstelling tot wat veel mensen denken is de waarheid zeldzaam en kostbaar. En als je de wereld overspoelt met informatie, zal dat niet resulteren in meer kennis of meer wijsheid.’
Is dat ook de reden dat u Nexus opdraagt aan uw man Itzik en ‘allen die van wijsheid houden’?
‘Ja. Wijsheid komt voort uit het vermogen de complexiteit van de werkelijkheid te zien, en alle kanten van een dilemma, niet slechts één kant. Er zijn geen simpele antwoorden.
‘Dat zie je ook als je kijkt naar alles wat er nu in de wereld gebeurt. Alle oorlogen beginnen in de geest. Iets in de realiteit dat de geest niet kan bevatten. Poetin die denkt dat er geen Oekraïense natie bestaat maar dat alles een westerse samenzwering is. En hetzelfde geldt voor Israëliërs en Palestijnen die het bestaan van de andere kant niet aanvaarden. Ze proberen te vernietigen wat hun geest niet kan bevatten. Wijsheid houdt in dat je je geest kunt verruimen.’
Yuval Noah Harari: Nexus – Van het stenen tijdperk tot AI: een beknopte geschiedenis van informatienetwerken. Uit het Engels vertaald door Inge Pieters. Thomas Rap; 528 pagina’s; € 29,99.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant