Bewust of niet bewust, overal in de (westerse) wereld krijgen mensen steeds vaker geen kinderen. Journalist Esma Linnemann is ook zo’n zogenoemde laatstelijner: er komt niemand na haar. Maar hoe moet het dan als ze oud is?
Als ik later oud ben, wil ik zijn zoals Thelma, de verrukkelijke hoofdpersoon uit de gelijknamige Amerikaanse comedy die eerder dit jaar uitkwam. In Thelma speelt de 94-jarige actrice June Squibb een eigenwijze, hoogbejaarde weduwe die nog zelfstandig woont en haar dagen kalmpjes vult met borduren, tv-kijken en (voorzichtig) trappen op een minicrosstrainer.
Ook zijn er de bezoekjes van liefhebbende kleinzoon Danny (Fred Hechinger), die zijn oma helpt met de computer en wil dat ze een alarmknop om haar nek draagt (vertikt ze).
Alles gaat zijn geriatrische gangetje, maar dan wordt Thelma slachtoffer van spoofing: een sluwe oplichter doet zich aan de telefoon voor als haar kleinzoon en zegt dat hij dringend geld nodig heeft. Thelma, helemaal overstuur, stuurt een dikke envelop met bankbiljetten naar een obscuur adres en raakt zo 10 duizend dollar van haar spaargeld kwijt.
Het ergste moet dan nog komen, want haar bezorgde dochter Gail (Parker Posey) vindt het vervolgens hoog tijd dat haar moeder verkast naar een tehuis voor ouderen. Dat nooit! Thelma is gebrand op zelfstandigheid en haar eigen woning.
Om aan haar familie te bewijzen hoe kras deze geblondeerde knar nog steeds is, besluit ze de oplichter eigenhandig in de kraag te grijpen. Ik zal de afloop van deze mission impossible in slakkentempo niet verklappen, maar kleinzoon Danny speelt uiteindelijk een heldenrol.
Ik wil er alles aan doen om zo fier als Thelma te worden, dacht ik toen ik opgevrolijkt de bioscoop uitliep. Ze deed me denken aan dat andere zalige, seniore filmpersonage, Alvin Straight, die vanwege zijn gezondheid niet langer mag autorijden, en dan maar zijn zitmaaier neemt om zijn zieke broer Lyle een paar staten verderop te kunnen bezoeken (The Straight Story, 1999).
Thelma is even eigengereid als Alvin, hoewel zij zich niet verplaatst op een John Deere-grasmaaier, maar een scootmobiel met twee zitjes (die wil ik later dus ook). Maar er is een groot verschil tussen mij en Thelma. Ik heb geen kinderen, en zal dus ook geen kleinkinderen krijgen.
Kleinzoon Danny vormt voor Thelma een venster op de wereld, hij kan haar vertellen wat pop-ups zijn en komt voorrijden als zijn oma een gevaarlijke crimineel onder schot houdt.
De film voerde me terug naar de relatie die ik had met mijn eigen oma, bij wie ik altijd rozig werd door de hoge kamertemperatuur in haar serviceflat. Ze had het daar naar haar zin: mijn oma dronk twee keer per week ‘beneden’ koffie, zong in een koor en bereidde tot op hoge leeftijd haar eigen draadjesvlees voor kinderen en kleinkinderen die regelmatig aanwaaiden. Ze was zo geliefd dat we compleet ontredderd waren toen ze op 91-jarige leeftijd stierf, in het bijzijn van haar kinderen.
Mijn andere oma overleed in haar eigen huis, op 95-jarige leeftijd en in het bijzijn van twee kleindochters. Ze werd de laatste twee jaar in leven gehouden door drie dochters, dertien kleinkinderen en tweeëntwintig achterkleinkinderen. In een roulerend schema kwamen ze op bezoek en voorkwamen zo dat ze midden in coronatijd naar een verzorgingshuis moest. Ze voerden haar fruit, zetten kopjes thee, ze hielpen haar veilig oversteken naar de volgende dag.
Wie zet er thee voor mij, wie pelt mijn mandarijn als ik oud ben? Op wie kan ik rekenen om mijn dagen in tweeën te breken? Het zijn nieuwe zorgen; de afgelopen jaren was ik vooral bezig om een onvervulde kinderwens in het heden een plek te geven (ik had ze graag gehad, ze zijn er ondanks voortvarende (en invasieve) technieken niet gekomen). Nu doemt een nieuwe kopzorg op: de eenzame oude dag. Ik heb weliswaar een heel lieve vriend, maar die slikt niet altijd zijn vitaminepillen. Misschien overleef ik hem wel en hoe moet het dan?
Ik ben een zogenoemde laatstelijner, er komt niemand na mij. Ik behoor tot een groeiende populatie: overal in de (westerse) wereld moonwalkt het geboortecijfer langzaam achteruit en krijgen mensen steeds vaker geen kinderen.
Zuid-Korea spant de kroon, daar ligt het geboortecijfer op 0,7. Zuid-Koreaanse vrouwen hebben een onofficiële baarstaking uitgeroepen, omdat ze geen ‘getrouwde, alleenstaande moeder’ willen worden in een huishouden waar mannen alles bepalen, maar niets doen. Ze zijn bang in hun carrière te worden achtergesteld als ze kinderen krijgen, daarnaast is kinderen opvoeden praktisch onbetaalbaar.
Ook in Nederland stagneert het geboortecijfer. Op dit moment krijgt een vrouw hier gemiddeld 1,43 kinderen, tot chagrijn van NSC-voorman Pieter Omtzigt, die in zijn HJ Schoo-lezing eerder dit jaar waarschuwde dat als Nederlanders zich niet fatsoenlijk voortplanten (ergo: 2,1 kinderen per vrouw), ze afhankelijk worden van arbeidsmigratie, ‘en dan niet uit landen zoals Polen’.
De oorzaken zijn divers: krapte op de woningmarkt, een onzekere positie op de arbeidsmarkt, een jeugd die steeds langer lijkt te duren. In mijn eigen omgeving zie ik mannen angstvallig naar links swipen als er een vrouw in de vruchtbare leeftijd voorbijkomt op datingapps als Bumble of Happn. Ze willen de tijd nemen die hun vrouwelijke leeftijdsgenoten helemaal niet hebben.
Zo’n 20 procent van alle Nederlandse vrouwen krijgt helemaal geen kinderen, een deel van hen kiest daar bewust voor. Ik ben benieuwd of Pieter Omtzigt wakker ligt van die groep. Zou hij ze ook zien als ‘childless cat ladies’, de term die senator JD Vance, de running mate van Donald Trump, muntte voor Amerikaanse laatstelijners?
Volgens Vance zijn die mensen gestoord, psychotisch of sociopathisch (in een recente aflevering van de New York Times-podcast The Interview nam Vance wat gas terug en zei hij dat ‘iedereen weleens iets doms zegt’, in een poging wat minder boosaardig over te komen bij twijfelende kiezers).
In Nederland is de retoriek minder venijnig, maar ook hier stuit de keuze ‘geen kinderen’ op weerstand. ‘Vrouwen die geen kinderen willen, krijgen vaak te horen: hier ga je spijt van krijgen, en: wie gaat er later je billen wassen?’, verzucht Liesbeth Smit.
Zij schreef in 2019 Echte vrouwen krijgen een kind – De stille revolutie van de niet-moeder. Dat boek werd al snel de bijbel onder Nederlandse nomo’s: acroniem voor ‘no mother’.
‘Ik vind die opmerkingen absurd, want in Nederland hebben we nog steeds een verzorgingsstaat, en ook mensen zonder kinderen hebben recht op medische zorg. Bovendien ken ik genoeg mensen mét kinderen die er toch alleen voor staan.’
Maar, zegt Smit, geen kinderen krijgen, heeft grote impact op je oude dag. ‘Je moet bewuster nadenken over verzekeringen, over je testament en over je woonsituatie. Ik merk onder vriendinnen zonder kinderen het verlangen naar een soort dameshofje, een begijnhof, maar dan zonder strikte kuisheidseisen. Een plek om samen te wonen en bijvoorbeeld samen zorg in te kopen.
‘Ik zorg op dit moment een dag in de week voor mijn neefje en nichtje, maar ik moet er niet aan denken dat zij voor mij moeten zorgen. Ik wil het graag zelf oplossen, maar ik mis nog weleens inspirerende voorbeelden.’
‘Het klinkt heel dramatisch, maar ik denk weleens: wie gaat mijn hand vasthouden als ik sterf?’, zegt Joost Kadijk (54), auteur van Een praktische gids voor kinderloze vaders (2021). ‘Dat soort vragen komen bij me boven op een begrafenis, of toen we een tijd geleden ons testament lieten opstellen, dat was echt confronterend.’
Kadijk is ongewenst kinderloos, hij en zijn vrouw probeerden twintig jaar geleden om zwanger te worden, maar bleken beiden vruchtbaarheidsproblemen te hebben. Na drie ivf-pogingen moesten ze die vurige kinderwens loslaten. ‘We hebben het rouwproces samen doorgemaakt, en nu kunnen we ook genieten van de vrijheid die we hebben om te reizen of op dinsdagavond naar de film te gaan.
‘We zijn erg innig met elkaar geraakt, we doen echt alles samen. Maar die oude dag baart me zorgen. Moeten we nu al gaan sparen om straks zorg in te kopen? We hebben wel besloten dat we samen dood willen als het zover komt. Die wens is nog niet wettelijk vastgelegd, maar we weten dat we niet zonder elkaar kunnen.’
‘Wie er voor je gaat zorgen, dat is de grote vraag, zegt de 82-jarige Amerikaanse Marcia Drut-Davis, een uitgesproken voorvechter van de kindvrije zaak. Drut-Davis heeft meerdere boeken geschreven over de bewuste keuze om geen moeder te worden, onder haar Instagramvolgers staat ze bekend als ‘the childfree guru’. ‘Mensen zijn zo ontzettend bang om alleen achter te blijven’, verzucht ze. ‘Maar als je dat niet wilt, staar je dan niet blind op kinderen: hou van jezelf en investeer in je relaties.’
Ik spreek haar een dag nadat storm Milton over haar woonplaats Stuart, Florida raasde. Daken zijn weggewaaid, mensen zijn vermist en de hele buurt zit zonder elektriciteit. ‘Als iemand het bewijs is dat je ook zonder kinderen je oude dag prima aan kunt, dan ben ik het wel!’, zegt ze via een FaceTimeverbinding op haar telefoon, ze schijnt zichzelf bij met een grote zaklamp. ‘We hebben wel veertig tornado’s in Florida gehad de afgelopen dagen, maar wij zijn er nog.’ Met ‘we’ bedoelt Drut-Davis zichzelf, haar derde echtgenoot Jim en hun chihuahua Pippa.
Drut-Davis heeft haar hele leven tegen de stroom in gezwommen, vertelt ze. Toen ze zich op Moederdag in 1974 voor het programma 60 Minutes liet interviewen over haar bewuste kinderloosheid, werd ze de volgende dag ontslagen als invalleerkracht op een middelbare school.
‘Het heeft me vijftien jaar gekost om weer een baan in het onderwijs te krijgen, ik kreeg doodsbedreigingen en stond op een zwarte lijst. Ik heb nergens spijt van, maar het heeft me veel gekost om het leven te kunnen leiden dat ik zelf wil. En mijn missie is nog steeds niet volbracht. Vrouwen die besluiten geen kinderen te krijgen, worden nog steeds gestigmatiseerd.’
Drut-Davis heeft een paar dringende adviezen voor de folks out there die geen kinderen of kleinkinderen hebben. ‘Ik heb deze storm overleefd dankzij mijn grote groep van jongere vrienden. Vanavond gaan we douchen en lekker slapen in een huis met werkende airconditioning van een voormalige student van mij.
‘Een andere jongere vriendin, die ik heb ontmoet tijdens een vrouwenavond, is er ook voor ons. Tijdens covid maakte ze eten voor ons en deed de boodschappen. Zorg dat je jongere vrienden hebt. Sluit je aan bij clubs en verenigingen die jouw waarden uitdragen. En een hond helpt, mijn chihuahua is my furred kid.’
Drut-Davis doet in haar opgewekte zelfredzaamheid denken aan Thelma, de vrouw die ik aspireer te zijn. Maar is dat sociaal rijke leven dat ze leidt voor iedereen zonder kinderen weggelegd? Socioloog Hannelore Stegen van de Vrije Universiteit Brussel promoveerde vorige maand op precies dit onderwerp.
Zij wilde weten hoe mensen zonder kinderen zich voelen als ze de 60 aantikken. Zijn laatstelijners eenzamer dan hun peers met kinderen? Stegen sprak met 543 Vlaamse 60-plussers, en wat blijkt: mensen zonder kinderen voelen zich niet eenzamer dan mensen mét.
Stegen, via Zoom: ‘Maar het maakt wel uit wat de reden is waarom mensen geen kinderen hebben. Ouderen die hun kinderloosheid toeschrijven aan een persoonlijke keuze hebben hun leven en sociale kring vaak goed op orde.
‘Maar als je kinderloos blijft vanwege medische redenen of omdat je nooit de juiste partner hebt gevonden, dan is de kans op sociale of emotionele eenzaamheid groter. Die mensen voelen zich soms onbegrepen of hebben misschien meer verdriet in de fase dat al hun vrienden opa’s en oma’s worden.’
‘Laat me een ding duidelijk maken: eenzaamheid en ouderdom zijn niet inherent aan elkaar verbonden’, zegt Pearl Dykstra, emeritus hoogleraar sociologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, aan de telefoon. ‘Juist veel jongeren hebben te maken met eenzaamheid, maar naar hen is minder onderzoek gedaan, waardoor het beeld is vertekend.
‘Het is natuurlijk heel triest als je partner overlijdt en je alleen achterblijft. Maar het kan net zo verdrietig zijn als je nooit een date hebt of je als twintiger buitengesloten voelt.’
Volgens Dykstra doen oudere mensen zonder kinderen in Nederland het over het algemeen prima. ‘Vooral voor de mensen die altijd al alleen zijn geweest, die ook geen partner hebben.
‘Dit zijn bijvoorbeeld vrouwen die nu al weten wat ze met Kerstmis doen, die denken: ik moet mijn financiën, mijn verzekeringen en mijn sociale netwerk goed op orde hebben. Ze hebben vaak hun hele leven gewerkt en zijn meer gewend om zorg in te kopen.’
Als ik een oproepje plaats op Facebook, blijken deze mensen zo gevonden. Neem de Utrechtse oud-verpleegkundige Ella Looyestijn (77), die weliswaar niet bewust heeft gekozen voor een kinderloos bestaan, maar er nu dik tevreden mee is.
‘Ik ben lesbisch, in mijn tijd waren er weinig mogelijkheden om dan toch moeder te worden. Als ik nu de zorgen van vriendinnen over hun kinderen zie, ben ik blij toe. Ik was een tijdje terug met mijn nichtje bij een demonstratie van Extinction Rebellion in Den Haag, ik voel dan echt opluchting dat ik geen directe verantwoordelijkheid heb voor de generatie onder mij.
Looyestijn is ‘helemaal niet eenzaam’: ze heeft al achttien jaar een ‘weekendrelatie’: ‘Voor haar en voor mij werkt het beter als we ons eigen huis hebben’. Ze zorgt als vrijwilliger voor gepensioneerde blindengeleidehonden; vorige maand heeft ze een nieuwe viervoetige pensionado in huis gekregen, een labrador genaamd Amelie.
Ze onderhoudt innig contact met haar jongere nichtjes, met een clubje vrienden gaat ze regelmatig naar het theater, ook al eist Amelie nu even al haar aandacht op. ‘Over het laatste stukje van mijn leven steek ik wel een beetje de kop in het zand, ik weet niet hoe dat moet en hoop maar dat ik in één keer overlijd. Ik heb als vrijwilliger veel voor ouderen gezorgd, in verpleeghuizen is zoveel eenzaamheid, onder alle inwoners.’
‘Buren, vrienden en neven en nichten: ze lijken redelijk goed in het gat te kunnen springen’, zegt Dykstra over deze vitale groep. ‘Maar voor mensen in dunbevolkte gebieden is het vaak wel lastiger. En er is een belangrijk kantelpunt: als mensen langdurige, intensieve zorg nodig hebben. Dan worden familieleden belangrijker.
‘Dagelijkse zorg is iets wat vrienden en buren niet zo snel verlenen, en dat soort hulp is ook moeilijker te aanvaarden. Je ziet dan ook dat kinderlozen meer gebruikmaken van overheidssteun, zoals de WMO (de Wet maatschappelijke ondersteuning, red.).’
Dykstra windt er geen doekjes om: mensen met kinderen hebben onder de streep een groter, natuurlijker netwerk van mensen die hulp kunnen verlenen. ‘Ze komen via hun kinderen en kleinkinderen in contact met anderen, ze doen ook vaker vrijwilligerswerk, omdat ze via hun kinderen betrokken zijn bij de buurt of de school. Mensen zonder kinderen hebben minder vanzelfsprekende contactmomenten.’
Net als Drut-Davis tipt Dykstra: kies jongere vrienden. ‘Ga niet uitsluitend om met leeftijdsgenoten, houd je aantrekkelijk voor jongere generaties, check bij jezelf dat je geen last hebt van ageism, leeftijdsdiscriminatie kan ook van een oudere generatie naar een jongere zijn. Blijf geïnteresseerd en geïnvesteerd in die anderen, zorg ervoor dat je gespreksstof hebt.’
Ondertussen staat de samenleving niet stil. Die hofjes waarnaar de vriendinnen van auteur Liesbeth Smit verlangen, duiken steeds vaker op, zowel in het buitenland als hier. Ik lees een hartverwarmend stuk in The Guardian, over een groep vrouwen van tussen de 59 en 95, die in de Londense woonwijk Chipping Barnet een complex van 26 appartementen hebben laten bouwen – ‘New Ground’ noemen ze hun thuis.
De bewoonsters hebben elk hun eigen appartement met uitzicht op een mooie binnentuin, daarnaast delen ze gemeenschappelijke ruimtes om wekelijks samen te eten of yogalessen te volgen (‘Geen stoelyoga, maar the real deal’).
Er zijn logeerkamers als ze mannen of kleinkinderen op bezoek krijgen. In New Ground heeft iedere vrouw twee of drie ‘buddies’ toegewezen die regelmatig langskomen en kijken of alles goed gaat. De bewoners zijn over het algemeen hoger opgeleid en economisch welvarend, maar er zijn ook zes sociale huurwoningen in New Ground.
New Ground, het mekka voor zelfbewuste, grijzende feministen, heeft het afgelopen jaar zo veel aandacht gekregen dat de dames een mediastop hebben ingelast. Een van de bewoners vertelt me via de e-mail dat de helft van alle vrouwen geen kinderen heeft, en dat ze in New Ground een supportgroep hebben opgericht, om ervoor te zorgen dat ook die bewoners zo gelukkig mogelijk zijn.
In Nederland zijn plekken die lijken op New Ground. Neem het ‘Thuishuis’, een kleinschalige woonvorm (zowel sociale huur als vrije sector) voor oudere, alleenstaande mensen die zin hebben in steun en aanspraak. Er zijn acht van dit soort huizen gebouwd, de organisatie hoopt er de komende jaren twintig bij te bouwen.
Dit soort initiatieven springen in het gat van het bejaardentehuis, dat onder Rutte II werd wegbezuinigd. Ze zouden ook zomaar deeloplossing kunnen zijn voor de problemen op de woningmarkt.
Thuishuis-oprichter Jan Ruyten: ‘Je moet het zien als een studentenhuis voor ouderen. Alles is ingericht om het leuk te maken voor de bewoners. Die hebben een eigen ruimte van 40 vierkante meter en daarnaast een gemeenschappelijke keuken, tuin en washok.’
‘Kinderen beschermen niet altijd tegen eenzaamheid, zegt ook Ruyten. ‘Veel ouderen durven hun kinderen niet tot last te zijn, die hebben het tegenwoordig vaak heel druk, zowel mannen als vrouwen werken, kinderen hebben veel naschoolse activiteiten.’
In het Thuishuis kunnen de bewoners een beroep doen op een netwerk van vrijwilligers; de zorg is gezamenlijk ingekocht. ‘Het is ook een fijne plek voor mensen zonder kinderen. Als de familie zondags op bezoek komt, worden ze bij dat bezoek betrokken, en krijgen ze ook een mooie tekening van een kleinkind.’
Ik spreek een paar dagen later de 78-jarige Thuishuisbewoner Yvonne, die mij via een Zoomverbinding een rondleiding geeft. Yvonne heeft weliswaar twee kinderen, maar na een moeilijk huwelijk met een depressieve man en een scheiding op haar 70ste, stond ze er helemaal alleen voor: de kinderen verbraken het contact, zij woonde in haar uppie in een Veenendaalse flat.
‘Ik ben een tijd zo eenzaam en verdrietig geweest, ik wilde zelfs niet meer leven. Maar hier beleef ik de gelukkigste jaren van mijn leven. Het gezelligste moment is als we met zijn allen in de tuin bezig zijn. Dan zitten we ’s avonds met rode wangen aan tafel na te praten, dat is zo heerlijk.’
Eigenlijk, leer ik uit de gesprekken die ik voer, moet iedereen nadenken over die oude dag, kinderen of geen kinderen. Maar ik behoor wel tot een extra kwetsbare groep. Volgens Joost Kadijk moet die groep meer praten over hun gevoel, en niet als ze oud zijn, maar nu.
Hij organiseert praatgroepen voor mannen die ongewenst kinderloos zijn: ‘Ik hoor mannen in mijn situatie nogal eens zeggen: mijn vrouw heeft er een streep onder gezet, dus ik ook. Maar zo werkt het niet, je moet je uiten, je moet door die rouw heen. En dat begint met het besef dat dit niet je eigen schuld is.’
In zijn eigen leven heeft Kadijk vriendschappen versterkt, omdat hij zijn verdriet deelde. ‘Ik heb heel mooie, existentiële gesprekken gehad, mensen begrijpen ons nu ook beter.’
Marcia Drut-Davis, vanuit verwoest Florida: ‘Het is denk ik voor iedereen eng om ouder te worden, en voor mensen die graag een gezin hadden gesticht misschien nog wel meer. Het allerbelangrijkst is: probeer in je leven heartfelt connections aan te gaan. Wees trots op je leven. En leun niet te veel op je generatiegenoten, want die gaan vroeg of laat allemaal dood.’
Nóg vier artikelen uit één magazine waarin eenzaamheid een belangrijk thema is
die soms best wel eenzaam zijn (en hoe dat komt).
Sander Donkers in gesprek met de Belgische psychiater en hoogleraar onder meer over eenzaamheid en de invloed van sociale media daar op.
De schrijver is doorgaans content met zijn bestaan, behalve in de week dat zijn vrouw precies een jaar geleden overleed.
Schrijver Johan Stevens gaat alleen uit. En bevalt dat?
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant