De presidentsverkiezingen in Moldavië dit weekend en het recente referendum over de EU gaan ook over de geopolitieke koers van het land. Wat betekent dit voor separatistische en pro-Russische regio Transnistrië?
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Het dorp Cosnita haalde eens het landelijke nieuws in Moldavië omdat de fiets er het populairste vervoersmiddel is. De 72-jarige Polina, tweewieler aan de hand, herinnert zich de cameraploeg. ‘We fietsen inderdaad graag.’ Wat het dorp veel opmerkelijker maakt, is voor inwoners de gewoonste zaak van de wereld: een half uur stevig doortrappen en je bereikt de zwaarbewaakte grensovergang met Transnistrië, het separatistische republiekje op de linkeroever van de Nistru.
Cosnita ligt op dezelfde oever, maar is een van de dorpen die onder het gezag van de Moldavische regering in hoofdstad Chisinau vallen. Zo zijn de grenzen. Bij het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1990 splitste Transnistrië zich af van Moldavië. Daarop volgde een oorlog waarbij Rusland de separatisten steunde, een vredesverdrag in 1992 bevroor het conflict.
De regio is officieel deel van Moldavië – geen enkel land erkent Transnistrië, ook Rusland niet. Maar in de praktijk functioneert het Kremlin-lievende ministaatje, waar Lenin in hoofdstad Tiraspol nog altijd op een voetstuk staat, als Russische koevoet in de eenheid van Moldavië. Polina hoopt dat Transnistrië zich ooit weer bij de rest van het land aansluit. ‘Hoop sterft als laatste’, zegt ze, en fietst weg.
Deze weken buigen Moldaviërs zich in het stemhokje over de geopolitieke koers van hun land. Zondag is de tweede ronde van de presidentsverkiezingen. De strijd gaat tussen de uitgesproken pro-Europese president Maia Sandu en Alexandr Stoianoglo. Hij wordt gesteund door de socialisten, die nauwe banden met Rusland hebben.
De eerste ronde op 20 oktober viel samen met een referendum over het opnemen van toekomstig EU-lidmaatschap in de grondwet. Onder een schaduw van Russische inmenging stemde een zeer nipte meerderheid voor: 50,4 procent. Donderdag bevestigde het Grondwettelijk Hof de uitslag: de grondwet wordt aangepast.
Hoe verder met Transnistrië? Naar schatting 90 procent van de 340 duizend inwoners (op een totale bevolking van 2,5 miljoen) hebben een Moldavisch paspoort en daarmee ook stemrecht. Om dat uit te oefenen, moeten ze naar aparte stemlokalen in gebied onder controle van Chisinau.
Zoals in Cosnita tijdens de eerste ronde, waar twee vrolijk kwebbelende echtparen hun Lada parkeren voor het stemlokaal. Voor dagdromen over de EU hebben ze geen tijd. ‘We willen vrede en we willen werk’, zegt de 71-jarige Boris. Alles is duurder geworden sinds de oorlog in Oekraïne, valt Liudmila (69) hem bij. ‘Onze pensioenen zijn laag.’
De 63-jarige Elena hoeft niet bij de EU. ‘Tenzij we dan betaald worden als Europeanen.’ Ze ziet meer in een samenwerking met landen die bij de Sovjet-Unie hoorden. ‘Dat was een goede tijd. Onze mentaliteit staat dichter bij die van de Russen.’ Maar Liudmila ziet dat anders. ‘We leven allang in Europa’.
Het is een merkwaardige symbiose. Duizenden inwoners pendelen dagelijks heen en weer over de Nistru voor hun werk. 80 procent van de Transnistrische export, waaronder metaal, gaat naar Moldavië en de EU. Sinds de Russische invasie kan dit niet meer via Oekraïne en loopt de export via Moldavië.
Die handel ziet Chisinau als kans om Transnistrië verder te integreren in het land. Wel eist de regering van bedrijven dat ze belasting betalen. Dit levert frictie op, Transnistrië voelt zich economisch onder druk gezet. De belasting ergert vooral het bedrijf Sheriff, een monopolist die met onder meer supermarkten, tankstations, een uitgeverij en een bouwbedrijf de lokale economie domineert en grote politieke invloed heeft (alsmede voetbalclub FC Sherriff Tiraspol, die meespeelde in de Champions League).
Afgelopen jaar vroeg het Transnistrische Congres van Afgevaardigden daarom Rusland om ‘bescherming’. Het Kremlin gaf geen gehoor.
Tegelijkertijd bevinden zich in Transnistrië sinds de oorlog in de jaren negentig vijftienhonderd Russische ‘vredestroepen’ (voornamelijk oudere, lokale rekruten) alsook een groot wapenarsenaal uit de Sovjetperiode. Ruim tweederde van de inwoners heeft naast een Moldavisch ook een Russisch paspoort. Russische media die elders in Moldavië zijn verboden, hebben in Transnistrië juist de overhand. Het regime is autocratisch en schendt mensenrechten.
De toekomst van Transnistrië is een complex vraagstuk, zegt Anastasia Pociumban van de Berlijnse denktank DGAP. ‘De strategie van Chisinau is economisch en gericht op de korte termijn. Maar Transnistrië integreren betekent ook de inwoners opnemen, met alle kosten die daarbij komen kijken, zoals pensioenen. En een electoraat dat vrij pro-Russisch is.’ Dan is er nog de EU. ‘Hoe zorg je dat Transnistrië tegelijkertijd aan alle EU-eisen voldoet terwijl het nog niet is geïntegreerd in Moldavië? Er is nu momentum, maar geen duidelijke visie.’
Liefst ziet president Sandu haar land als één geheel lid worden van de EU. Als dit niet lukt, stelt ze een toetreding in twee fasen voor: eerst de rechter- en dan de linkeroever van de Nistru. Haar behoedzame tegenkandidaat Stoianoglo zegt juist elke stap richting Brussel samen met Tiraspol te willen zetten, wat de nodige vertraging kan opleveren. Bij de eerste ronde van de presidentsverkiezingen ging een klein deel van de inwoners uit Transnistrië stemmen. Stoianoglo kwam als favoriet uit de bus. 31 procent stemde vóór de EU in het referendum.
‘De enige weg voor Moldavië is die naar de EU’, zegt Alexandru Caliman (25) tijdens de eerste ronde. Hij woont in Chisinau, maar groeide op in Transnistrië. Daarom stemt hij in Varniţa, dat op de grens ligt. Vooral jonge mensen zijn pro-EU, denkt hij. ‘Oudere mensen verlangen naar de Sovjet-Unie en zijn vatbaar voor Russische propaganda.’ De kwestie Transnistrië laat zich moeilijk oplossen. ‘Als het moment daar is misschien. Op diplomatieke wijze.’
Ook voor Daniil Reabtev is ‘een vreedzame oplossing’ belangrijk. Hij staat vlakbij een monument voor soldaten die in 1992 sneuvelden. De 24-jarige tandarts uit Tiraspol zoekt zijn stemlokaal. ‘Ik houd van Transnistrië, het is mijn thuis.’ Wat betreft de toekomst: ‘De mensen aan beide oevers zijn hetzelfde. Het zijn de politici die alles zo moeilijk maken. Maar als de oude garde dood is, over twintig jaar, dan verandert er misschien wel iets.’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant