Regisseur Andriy Zholdak heeft zich ernstig misdragen bij de repetities van de opera Fidelio, onthulde Het Parool vorig weekeinde. In de harde operawereld zijn dergelijke verhalen vaker te horen. Is er iets te doen aan de hardnekkige, hiërarchische machtsstructuren?
Een regisseur die een figurant ineens vastpakt bij haar bil. Die een figurant maant om uit te beelden dat zij iemand pijpt, terwijl daarover niets in het libretto staat en er van tevoren niets over is afgesproken. Die een repetitie urenlang laat doorgaan zonder dat de mensen op het toneel naar de wc mogen. Die auditanten vraagt om hun buik te ontbloten en dan tegen een vrouw zegt dat ze kleine borsten heeft – wie door de keuring is, wordt meermaals gemaand in beha op het podium te verschijnen, zonder dat daar een duidelijke reden voor is.
Het was geen fraai beeld dat Het Parool afgelopen weekeinde schetste van regisseur Andriy Zholdak (61). In een onthullend onderzoeksverhaal ontleedde de krant wat er voorafging aan Zholdaks enscenering van Beethovens opera Fidelio, een productie van De Nationale Opera (DNO) in het kader van het Holland Festival van begin deze zomer.
Een productie die overigens door alle kranten finaal de grond in werd geboord. Zelden waren de recensenten het zo eens: het was een onnavolgbare warboel. ‘Het gaat van verbazing naar ongeloof, van ergernis naar een lachstuip’, schreef de Volkskrant. Na de première klonk luid boegeroep.
Het grote publiek las in de Parool-reconstructie schokkende berichten over grensoverschrijdend gedrag. Ingewijden in de operawereld zelf leken echter vooral geschokt door iets anders: dat De Nationale Opera iemand zo’n belangrijke functie had gegeven zonder hem echt te kennen en na te trekken.
Ze hadden hem niet eens gegoogeld, gaf Stijn Schoonderwoerd, algemeen directeur van Nationale Opera & Ballet, toe tegenover Het Parool. Dit terwijl met een snelle onlinezoektocht eenvoudig te vinden was hoe Zholdak in 2016 zijn werkwijze omschreef: ‘Morgenochtend tijdens de repetitie wil ik dat je mijn hond bent. En als je mijn hond bent, moet je naar mijn commando’s luisteren: mentale commando’s, fysieke commando’s, emotionele commando’s, seksuele commando’s, alles, jij bent mijn hond. Ik ben een nazi. Concentratiekamp.’
In 2017 pakte hij in de pauze van een voorstelling in Hongarije een actrice bij haar kraag en schudde haar door elkaar om zijn teleurstelling te uiten over haar spel. Toen Zholdak in 2023 genomineerd werd voor een belangrijke theaterprijs, tekenden 1.400 acteurs en regisseurs een petitie tegen zijn nominatie. Ook dat was de DNO-directie ontgaan.
Als directeur kun je niet bij elke repetitie zijn. Toch rees de vraag, zeker gezien Zholdaks reputatie, waarom operadirecteur Sophie de Lint er zelf niet bij was. Ook de afhandeling wekte verbazing: dat DNO na meerdere meldingen van en gesprekken over een onveilige werksfeer toch doorging met de uit Charkiv afkomstige regisseur, met wie De Lint na de invasie van 2022 in Oekraïne in contact was gekomen.
De situatie met Zholdak is een exces. Maar praat met solisten, dramaturgen, koorleden, en iedereen heeft verhalen over dwingende regisseurs die de grenzen opzoeken. De operawereld is een harde; om je daarin staande te houden moet je een dikke huid hebben, veel accepteren en kunnen negeren.
Wat maakt die operawereld zo hard, en misschien bij uitstek een plek waarin ongewenst gedrag kan gedijen?
Allereerst: er is een enorme hiërarchische structuur en vaak een autoritair klimaat – simpelweg omdat het niet helemaal anders kán. Aan een opera werken vaak wel tweehonderd mensen mee op de bühne – solisten, orkestleden, koorzangers, de regisseur, vaak figuranten, soms dansers.
Dan zijn er achter de schermen nog talloze betrokkenen, denk aan de decorbouwers en vele technici. In een heel korte tijd moeten al die elementen bij elkaar komen. Een operaproductie is een snelkookpan.
Bij een repetitie kan het niet zo zijn dat al die mensen hun mond opendoen: dat levert een onwerkbare situatie op. Dus zijn het de regisseur en dirigent die het vaakst het woord voeren, en zangers met hoofdrollen die af en toe een vraag stellen of een suggestie doen. Om je onder die omstandigheden te laten horen als je het ergens niet mee eens bent, vereist vaak moed.
Hierbij moet worden aangetekend dat koorzangers van De Nationale Opera die in dienst zijn best een stem hebben: zo zijn ze ook vertegenwoordigd in de ondernemingsraad. En dat het ook effect kan hebben je uit te spreken, bewees een eerder incident bij DNO, toen de Duitse regisseur Christof Loy was aangetrokken om een productie van Richard Wagners Lohengrin te regisseren.
Tijdens de repetities ontving de directie een melding van aanwezigen in de repetitieruimte, laat een woordvoerder desgevraagd weten. De melding beschreef een situatie waarin Loy met stemverheffing sprak richting een artiest: dat werd als intimiderend ervaren, bevestigt DNO. Directeur Sophie de Lint zegt Loy daarna te hebben aangesproken op zijn gedrag. Loy was niet bereikbaar voor commentaar.
Daarop volgde een incident met het koor. In de podcast Klassiek Inside beschreef koorlid Marieke Reuten vorig jaar hoe Loy op de groep kwam afgerend en met agressieve toon sprak. DNO besloot de grote repetities te laten afmaken door co-regisseur Georg Zlabinger. Officieel bleef Loy aan boord; hij concentreerde zich op de regie van de solisten en het totaalconcept, aldus de woordvoerder. DNO hield het incident (een ‘situatie’, volgens De Lint) uit het jaarverslag.
Ook al heb je als koorlid inspraak, het blijft duidelijk dat er altijd mensen belangrijker worden geacht dan jij, met voorop de regisseur en de dirigent. Zoals er een dirigentencultus is, worden ook de regisseurs binnengehaald als artistieke genieën, wat de afstand verder vergroot.
De Nationale Opera is een instituut in Nederland, om precies te zijn Amsterdam, want die stad gaan ze anders dan de naam doet vermoeden nooit uit. Maar in veel opzichten is het een internationaal instituut dat toevallig in Amsterdam gevestigd is, met gastregisseurs (een ‘vaste’ heeft DNO niet) van over de hele wereld, met alle culturele verschillen van dien.
Al in Duitsland geldt dat operabazen, vaak aangesteld door het stadsbestuur, de facto als een soort alleenheersers kunnen optreden. Waar je in Nederland je chef kritiek kunt geven, wordt dat in veel andere landen minder gewaardeerd. Dat leidt weleens tot conflict, iets waar DNO-chefdirigent Lorenzo Viotti ook al eens moeite mee zei te hebben.
Maar het begint natuurlijk al eerder: er is heel wat voor nodig om überhaupt in die opera terecht te komen. Na jarenlange conservatoriumstudie ben je afhankelijk van talloze poortwachters die je carrière kunnen maken of breken. En als je dan eindelijk in zo’n gedroomde productie staat en er gebeurt iets wat niet in de haak is, wil je dan de kans riskeren om alles wat je hebt opgebouwd teniet te doen met een kritische opmerking? In de podiumkunsten geldt: wie lastig is, heeft minder werk – of geen werk.
De conservatievere operawatchers hadden wat leedvermaak na het Zholdak-nieuws. DNO presenteert zich als een geëngageerd huis, dat meedoet aan de Black Achievement Month, dat een klimaatopera maakte, dat in zijn jaarverslag van 2023 schrijft dat het ‘helaas’ met de audities de diversiteit van het koor niet heeft kunnen vergroten, dat een dikke paragraaf opneemt over een veilige werkomgeving. Maar het progressieve wereldbeeld dat DNO uitdraagt, botst met hoe het eigen werkveld is ingericht.
Aan de opera is niets democratisch, in de opera is er geen gelijkheid. En al is er inmiddels een intimiteitscoördinator: het is de vraag of DNO, als kleine speler in het internationale veld, bij machte is daar iets wezenlijks aan te veranderen.
Hoe reageerde De Nationale Opera toen het wangedrag van regisseur Andriy Zholdak aan het licht kwam? En had het voorkomen kunnen worden? ‘Als je iemand aantrekt die als controversieel te boek staat, aanvaard je willens en wetens risico’s.’
Twee weken voor de première van Fidelio hoorde de directie van De Nationale Opera dat de Argentijnse figurant die de witte engel vertolkte, zich niet langer veilig voelde in aanwezigheid van de Oekraïense gastregisseur Andriy Zholdak.
Het was meer dan met stemverheffing spreken wat hij deed, zei ze. In een repetitieproces van zeven weken, waarin hij zich volgens een reconstructie in het Parool al denigrerend, seksistisch en intimiderend had gedragen, vroeg hij haar op woensdag 22 mei plotseling eerst uit te beelden iemand te pijpen terwijl dat niet in het script stond en greep hij haar daarna zelf bij een bil, te midden van het gezelschap. Toen ze een dag later bij de receptie van het operagebouw stond en Zholdak kwam binnen, kreeg ze een paniekaanval.
Binnen 72 uur sprak de DNO-directie met alle acht figuranten en andere betrokkenen bij de voorstelling en besloot daarop onder voorwaarden met Zholdak door te gaan. Hij mocht alleen nog via een assistent-regisseur met zangers en figuranten communiceren, bij de repetities moest altijd een directielid aanwezig zijn en hij moest zijn excuses aanbieden aan alle medewerkers van de voorstelling.
De 61-jarige regisseur stemde ermee in en de voorstelling was gered. ‘Dat was ook de wens van de artiesten en de direct betrokken productiemedewerkers’, verklaarde de directie toen Het Parool de gang van zaken zaterdag onthulde. ‘Zij wilden graag dat de productie zou worden afgemaakt en tot een première zou worden gebracht.’
Alleen de figurant was het daar niet mee eens: zij vertrok en deed bij de politie aangifte van aanranding. (DNO betaalde haar wel de volledige gage uit.)
‘Je ziet vaak dat de meldster alleen komt te staan’, zegt jurist Marjan Olfers, als hoogleraar sport en recht verbonden aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en directeur van onderzoeksbureau Verinorm, dat afgelopen jaar de onveilige werkcultuur bij theatergezelschap ITA onderzocht.
‘De regisseurs spelen als poortwachters een bepalende rol in de sector: wie komt erin en wie niet? Ze worden daarom veel te weinig tegengesproken. Bij incidenten houden omstanders zich akelig stil. Solidariteit is er lang niet altijd: anderen denken in de voorstelling de rol van hun leven te kunnen spelen en vinden dat belangrijker dan de productie in gevaar brengen.’
Na zo’n melding over grensoverschrijdend gedrag ‘van ingrijpende aard’ neemt de leiding van een organisatie normaal gesproken de tijd voor een zorgvuldig onderzoek van hoor en wederhoor, zegt Olfers. ‘Maar in de kunstensector, en andere hoog prestatieve omgevingen zoals de sport, gaat het niet zo. Alles staat daar in het teken van de show – van de voorstelling of de wedstrijd. De kaartverkoop is gestart, kostuums zijn gemaakt, allerlei figuranten en pr-medewerkers zijn ingehuurd. Dan heb je als directie tijd tekort voor het nemen van een moeilijke beslissing.’
De Nationale Opera hield er rekening mee dat Zholdak de voorwaarden beledigd zou afwijzen. ‘Dan hadden we een concertante uitvoering van Fidelio moeten maken’, zei algemeen directeur Stijn Schoonderwoerd van Nationale Opera & Ballet in Het Parool. ‘Met alle gevolgen van dien: voor zo’n concertante uitvoering kun je bezoekers geen 175 euro vragen. Maar die consequenties waren we bereid te nemen, want de veiligheid van de medewerkers stond voorop.’
Op het handelen van DNO na de melding heeft Olfers geen grote kritiek. Haar belangrijkste ‘verwonderpunt’ is dat niemand bij de opera wist dat er een jaar geleden nog maar 1.400 acteurs en regisseurs vanwege zijn gedrag en werkwijze bezwaar hadden tegen de nominatie van Zholdak voor een grote theaterprijs in Roemenië. ‘Als je iemand aantrekt die als controversieel te boek staat, aanvaard je willens en wetens risico’s.’
De Amsterdamse wethouder van Cultuur Touria Meliani (GroenLinks) verwacht ‘van de grote instellingen in onze stad dat ze een voorbeeldfunctie hebben’ bij het bieden van een veilige werkomgeving, stelde ze in een verklaring naar aanleiding van de onthulling in Het Parool.
Koepelorganisatie Nationale Opera & Ballet krijgt jaarlijks ruim 13 miljoen euro subsidie van de gemeente – naast ruim 30 miljoen euro aan rijkssubsidie voor de opera alleen – en het zat Meliani niet lekker dat DNO haar niet op eigen initiatief had geïnformeerd over de kwestie-Zholdak. ‘Ik ben al jaren in gesprek met directies en raden van toezicht over het belang van sociale veiligheid. Ik zie het als mijn taak om instellingen erop aan te spreken als het misgaat. Daarom heb ik De Nationale Opera meteen om uitleg gevraagd.’
In het vervolg zal DNO de wethouder niet alleen laten weten ‘hoe we werken aan een veilig werkklimaat en aan gedragsverandering’, maar ook specifieke gevallen melden, laat het gezelschap de Volkskrant weten. ‘Zodat de wethouder nog beter op de hoogte is.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant