De uitspraak rond de afgenomen doctorstitel van Kostas P., die vanmiddag centraal stond in de zaak bij de Raad van State, kan grote gevolgen hebben voor de aanpak van wanpraktijken in de wetenschap. Want mág dat juridisch wel, iemand ‘ontpromoveren’?
‘In 2017 is mijn cliënt trots gepromoveerd, maar sinds 2018 is de bodem onder hem weggetrokken’, zegt advocaat Bas de Moor bij de zitting van de Raad van State deze woensdag. Dat jaar werd de oud-promovendus van de Wageningen Universiteit Kostas P., die De Moor vertegenwoordigt, namelijk beschuldigd van datamanipulatie. Daarop werd P.’s doctorsgraad afgenomen, en werd hij ontslagen door de universiteit waar hij inmiddels werkte. De intrekking van zijn titel is onterecht, aldus de advocaat woensdag tegenover de drie rechters. ‘Hij is door een lange tunnel gegaan, zijn lot ligt in uw handen. Hij voelt de dreiging dat de Wageningen Universiteit hem altijd zal blijven achtervolgen.’
Trok de Wageningen Universiteit inderdaad onterecht de doctorstitel in? Die vraag staat nu centraal in het hoger beroep dat P. aanspande bij het hoogste beroepsorgaan voor dit soort kwesties.
De zaak staat voor een recente omslag in de academische wereld, waar fraude en ander wetenschappelijk wangedrag steeds meer onder een vergrootglas liggen. Zo trokken wetenschappelijke tijdschriften in 2023 meer (na publicatie onzuiver gebleken) artikelen terug dan ooit, berekende Nature onlangs. Ook het aantal klachten dat het Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit (LOWI) behandelde, is de afgelopen tien jaar verviervoudigd ten opzichte van de jaren daarvoor. Gegrond verklaarde klachten kunnen leiden tot waarschuwingen en zelfs ontslag.
De intrekking van de doctorsgraad is een nieuwe toevoeging aan de sanctielijst. Kostas P. is de eerste wetenschapper in Nederland bij wie dit gebeurde, in 2019. Vorig jaar trok ook het UMC Utrecht een doctorstitel in, van een Egyptische arts over wiens problematische proefschrift de Volkskrant eerder schreef. Ook de universiteiten van Amsterdam, Maastricht en Groningen bekijken momenteel verdachte proefschriften.
Met het afpakken van de titel lijken universiteiten een vlucht naar voren te nemen. Voorheen werd die stap nooit genomen, omdat universiteiten de graad volgens de letter van de wet alleen kunnen verlénen, en niet intrekken, licht Frits Rosendaal voorafgaand aan de zitting in Den Haag telefonisch toe. Rosendaal is hoogleraar klinische epidemiologie aan de Universiteit Leiden en daar ook voorzitter van de lokale Commissie Wetenschappelijke Integriteit (CWI). ‘Diederik Stapel (de voormalige Tilburgse hoogleraar die op grote schaal onderzoeksresultaten verzon, red.) gaf bijvoorbeeld in 2011 zélf zijn titel vrijwillig terug.’
Bij P. vond de Wageningen Universiteit (net als later de Universiteit Utrecht) een juridisch geitenpaadje, dat door advocaat Nicole Niessen woensdag wordt herhaald tijdens de zitting: ‘Het proefschrift kan achteraf niet aangemerkt worden als proeve van bekwaamheid.’ De doctorstitel is dus onterecht verleend. Je kunt dit vergelijken met een Olympische medaillewinnaar die doping heeft gebruikt. Achteraf bezien had die nooit mee mogen doen aan de Spelen.
P.’s proefschrift uit 2017 beschrijft hoe weersextremen invloed hebben op armoedegerelateerde criminaliteit, in onder meer het Nigeria van begin 20ste eeuw. In periodes van hevige regenval of juist droogte zaten bijvoorbeeld meer mensen in de gevangenis. Dat kan te maken hebben met mislukte oogsten, oppert P.
Dat soort kennis kan ook nu van pas komen, om de mogelijke maatschappelijke gevolgen van klimaatverandering in kaart te brengen. Zijn analyses baseerde P. onder meer op tienduizenden cijfers die hij handmatig overtypte van Londense archieven uit de Britse koloniale tijd.
Een Nigeriaans-Amerikaans team dat later dezelfde brongegevens analyseerde, vond echter helemaal geen klimaateffecten. Toen een collega-promovendus van P. dit hoorde en naging, ontdekte hij dat P.’s data niet altijd klopten met de archieven: ze waren aangepast, aangevuld of juist weggelaten – zonder toelichting. Ook waren citaten verzonnen die P.’s conclusies ondersteunden. De collega trok aan de bel bij zijn begeleiders. Schending van de wetenschappelijke integriteit, oordeelde een Wageningse onderzoekscommissie en het LOWI vervolgens na eigen onderzoek.
De universiteit trok P.’s doctorstitel vijf jaar terug al in, maar hij ging sindsdien meermaals in beroep, zowel bij de universiteit als, uiteindelijk, de rechtbank Gelderland. Die concludeerde vorig jaar dat de universiteit correct handelde en de doctorsgraad mocht intrekken vanwege de ernst van de datamanipulatie. P.’s gedrag was ‘zeer beschadigend voor (…) het vertrouwen in de wetenschap.’
In de rechtszaal doet P., een rustige jongeman van in de dertig die aandachtig luistert en aantekeningen maakt, vandaag een laatste poging om zijn naam te zuiveren. Advocaat De Moor draagt daartoe vooral procedurele argumenten aan, zoals onduidelijkheid over de aanvankelijke klachten. ‘De trein zat op het verkeerde spoor en denderde door.’ Los daarvan vindt hij dat intrekken van een doctorstitel juridisch niet kan.
Van datamanipulatie zou bovendien geen sprake zijn, ook al gaf P. dat aanvankelijk toe. ‘Ik werd onder druk gezet door mijn promotor’, wil de Griekse onderzoeker daar zelf over kwijt. De verantwoording van de keuzes in zijn dataselectie heeft P. wél verantwoord in zijn proefschrift, aldus zijn advocaat, maar in algemene zin. ‘Mijn promotor heeft nooit gezegd dat ik gedetailleerde voetnoten moest maken’, zegt P. daarover. ‘In dat geval hadden we hier niet gezeten.’ Een duidelijke weerlegging van de vermeende datamanipulatie heeft P. echter nooit gegeven, stelt Niessen namens de Wageningen Universiteit.
De uitspraak in de zaak volgt naar verwachting over zes weken. Mocht de Raad van State de universiteit gelijk geven, dan ontstaat er belangrijke jurisprudentie en kunnen instellingen mogelijk vaker doctorstitels afpakken. ‘Dit kan een passende sanctie kan zijn’, zegt Lex Bouter, emeritus hoogleraar wetenschappelijke integriteit, voorafgaand aan de zitting aan de telefoon. ‘Er is ook meer bewustwording bij universiteiten voor integriteitsproblematiek. Bestuurders beseffen dat zij verantwoordelijk zijn voor een juiste onderzoekscultuur. Fouten corrigeren wanneer preventie heeft gefaald, hoort daarbij.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant