Als het kabinet het klimaatdoel voor 2030 wil halen, moet het komende maanden pijnlijke beslissingen nemen. Binnen de rechtse regering zijn veel opties taboe. Wat kan klimaatminister Sophie Hermans nog wel proberen?
‘We houden ons aan bestaande afspraken’, schreven de vier regeringspartijen afgelopen zomer in de klimaatparagraaf van hun hoofdlijnenakkoord. Een van die afspraken is dat in 2030 de uitstoot van broeikasgassen 55 procent lager moet liggen dan in 1990.
Sinds donderdag is duidelijk dat die belofte de coalitie de komende maanden pijn gaat doen. Het Planbureau voor de Leefomgeving rekende in de jaarlijkse Klimaat- en Energieverkenning (KEV) voor dat er bij het huidige beleid minder dan 5 procent kans is dat het doel voor 2030 wordt gehaald.
Om op een scenario uit te komen waarin het doel ‘met 50 procent zekerheid wordt gehaald’, moet het kabinet maatregelen zien te vinden die de jaarlijkse CO2-uitstoot met 16 megaton extra omlaag brengen. Dat is ongeveer anderhalf keer de uitstoot van Tata Steel. Voor 95 procent zekerheid dat het doel gehaald wordt is zelfs beleid nodig dat 24 megaton bespaart.
Zo’n ‘tonnenjacht’ is niet nieuw. Twee jaar geleden moest Hermans’ voorganger, Rob Jetten (D66), nog een gat zien te dichten van 22 megaton om het doel voor 2030 haalbaar te houden. Dat lukte in het voorjaar van 2023 vooral dankzij een gigantische bak geld. Het kabinet trok 28 miljard euro uit, vooral voor subsidies om duurzaam gedrag te belonen. Dankzij dat pakket zou ‘als alles meezat’ het doel voor 2030 worden gehaald, oordeelde de KEV vorig jaar.
Maar het zit dus niet mee. Door de lage gasprijs, vertraging in de uitvoering, afzwakking van beleid door het nieuwe kabinet en ongunstige energieprijzen heeft het planbureau de raming nu naar beneden bijgesteld.
Hermans moet dus opnieuw op jacht naar de megatonnen, in nauwe samenwerking met ministers Barry Madlener (PVV, Vervoer), Femke Wiersma (BBB, Landbouw) en Mona Keijzer (BBB, Volkshuisvesting). De omstandigheden zijn nog moeilijker dan twee jaar geleden. De tijd tikt weg en de kas is lang niet meer zo goed gevuld. In plaats van pijnloze subsidies, zullen zij het meer moeten hebben van ‘normeren en beprijzen’, regels en belastingen die duurzame keuzes afdwingen.
Dus wordt er, vertellen ingewijden, in de Haagse torens weer driftig gebladerd in het rapport Scherpe doelen, scherpe keuzes. Dat werd anderhalf jaar geleden in opdracht van Jetten opgesteld door een commissie van ambtenaren en wetenschappers. Het bevat een 414 pagina’s tellende bijlage waarin 292 klimaatmaatregelen worden uitgewerkt. Allemaal normen, belastingen en randvoorwaarden die de overheid kan stellen om duurzaam gedrag te stimuleren.
Wie de studie openslaat en de opties per beleidsterrein op zich laat inwerken, begrijpt hoe netelig de situatie van Hermans is. Veel van de maatregelen in de lijst zijn niet binnen vijf jaar uitvoerbaar. Veel andere opties liggen zo gevoelig bij de achterban van het kabinet dat het haast ondenkbaar lijkt dat Hermans daar de handen in de coalitie voor op elkaar krijgt.
Meest voor de hand liggende voorbeeld: de landbouw. Die is goed voor 17 procent van de nationale broeikasgasemissies. Het grootste deel van die uitstoot, uit de mest van de miljoenen dieren die in Nederland worden gehouden, is methaan.
Door de veestapel te verkleinen, zou het kabinet eenvoudig enkele megatonnen kunnen besparen. Maar met de BBB in de coalitie lijkt dat lastig. De vraag is ook hoeveel het klimaat er wereldwijd mee opschiet als Nederlanders evenveel vlees, zuivel en eieren blijven eten. Wat dat betreft lijkt een vlees- en zuiveltaks een betere maatregel. Maar die ligt bij alle rechtse partijen gevoelig.
En zo gaat het bij tientallen maatregelen. Een extra CO2-belasting voor de industrie (die goed is voor 30 procent van onze nationale uitstoot) wordt met het oog op de concurrentiepositie in het regeerakkoord al uitgesloten. Invoeren van rekeningrijden (wat enkele megatonnen aan besparing zou opleveren) is technisch ingewikkeld en stuit al jaren op verzet van rechts Nederland. De verplichting om warmtepompen te installeren in woningen heeft het kabinet juist net geschrapt.
Wat dan wel? Het ligt voor de hand dat het kabinet het meest gevoelig zal zijn voor de kritiek die het afgelopen week kreeg uit het bedrijfsleven. Lobbyclubs als werkgeversorganisatie VNO-NCW, de Bovag en de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie, reageerden unaniem verbolgen over het niet halen van het klimaatdoel.
De verontwaardiging bij ondernemers is groot over de onvoorspelbaarheid van het klimaatbeleid in Nederland. Met als recentste voorbeeld de motie van de Tweede Kamer om de nul-emissiezones in steden voorlopig uit te stellen. Voor talloze ondernemers die elektrische busjes kochten, dreigt nu een strop ten opzichte van concurrenten die dat nog niet deden.
En wat te denken van de fabrieken die afgelopen jaren fors investeerden in de productie van warmtepompen? De faillissementen bij installatiebedrijven voor zonnepanelen? En de bouwers van laadpalen die in zwaar weer zitten doordat de verkoop van elektrische auto’s is teruggevallen?
Als het kabinet deze ondernemers en hun duizenden werknemers tegemoet wil komen en tegelijkertijd flink wat megatonnen wil besparen, zijn er wel een paar mogelijke maatregelen. Een verplichting voor leasebedrijven om alleen nog elektrische auto’s aan te bieden, bijvoorbeeld. De impact van die maatregel is zo groot dat de auteurs van het rapport Scherpe doelen, scherpe keuzes hem vet hebben gedrukt: 4,9 ton binnen vijf jaar tijd.
Een hogere belasting op gas is politiek omstreden, de huidige coalitie verlaagde die juist. Maar gezien de relatief lage gasprijs is zo’n extra belasting misschien nog wel te verkopen. Zeker in combinatie met een verlaging van de belasting op elektriciteit, want dat verbetert direct het verdienmodel van energiebesparende maatregelen en elektrificatie zoals met warmtepompen.
Daarbij zal Hermans ongetwijfeld inzetten op maatregelen die de krapte op het overvolle elektriciteitsnet verhelpen. Ook dat is iets waar het bedrijfsleven om schreeuwt. De netcongestie is nu een hinderlijke obstakel voor talloze bedrijven die slimme plannen hebben gemaakt.
Zo heeft het kabinet in de tonnenjacht vast nog wel meer maatregelen in het vizier. Maar of die samen binnen vijf jaar genoeg zullen opleveren, is vooralsnog zeer twijfelachtig.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant