Wereldwijd worstelen ouders met het smartphonegebruik van hun kind. In het Ierse stadje Greystones slaan scholen en ouders de handen ineen: kinderen krijgen er pas een telefoon als ze van de basisschool af zijn. Hoe pakt dat uit?
Zelf is Ralph (8) een groot voorstander van smartphones voor kinderen. De scholier, donkere haren boven een bordeauxrood schooluniform, probeert een ernstig gezicht te trekken. ‘Anders kunnen kinderen niemand bellen.’ Sylvia (10), de zus van Ralph, draait zich om. Vermoeid: ‘Je wilt gewoon internetten.’ Ralph grijnst.
Het is negen uur ’s ochtends en Sylvia en Ralph lopen achter elkaar op de smalle stoep langs Rathdown Road, samen met hun moeder. Op deze grauwe asfaltweg die het Ierse plaatsje Greystones doorkruist, ontstaat elke doordeweekse ochtend een kleurrijke file.
Over de auteur
Kaya Bouma is wetenschapsredacteur voor de Volkskrant. Ze schrijft over de geestelijke gezondheidszorg, psyche, brein en gedrag.
Heuvelopwaarts lopen scholieren als Sylvia en Ralph in het bordeauxrood van Saint Kevin’s School. Naar beneden gaan de kinderen in het hemelsblauwe uniform van Saint Patrick’s National of in het mosgroen van de verderop gelegen Saint Brigid’s School.
Haar broertje is strijdbaar, maar Sylvia heeft de hoop al opgeven. ‘Het komt erop neer’, zegt ze, ‘dat we tóch nooit een telefoon zullen krijgen.’
Vanaf het centrum van Dublin is het een uur rijden naar Greystones, een plaatsje met 22 duizend inwoners, ingeklemd tussen een bergketen en de Ierse Zee. Greystones is al jaren in trek bij hoogopgeleide tweeverdieners. Ze komen af op de statige lanen met vrijstaande huizen, het zandstrand midden in het centrum, de goede scholen en de hippe koffiezaakjes met zuurdesemtosti’s. De huizenprijzen behoren hier tot de hoogste van het land.
Maar wat Greystones bijzonder maakt, is niet meteen zichtbaar. Bijna anderhalf jaar geleden spraken de directeuren van alle acht basisscholen hier samen met ouderverenigingen af om kinderen voortaan geen smartphone meer te geven tot ze naar de middelbare school gaan.
Deelname aan de ‘smartphonecode’ is vrijwillig. Ouders die meedoen, ondertekenen een formulier waarop ze beloven hun kind geen smartphone te geven zolang het op de basisschool zit. Zo hopen ze een rem te zetten op de toenemende alomtegenwoordigheid van smartphones in het leven van jonge kinderen.
De cijfers die dat het best illustreren, zijn afkomstig uit België, waar een onderzoeksgroep al jaren bijhoudt wanneer kinderen voor het eerst een smartphone krijgen. Vijf jaar geleden, in 2019, kregen kinderen nog rond hun 11de hun eerste telefoon. Inmiddels is dat als ze gemiddeld 8 jaar en één maand oud zijn.
Soortgelijk onderzoek in Nederland bestaat niet, maar vermoedelijk is de situatie hier vergelijkbaar, zegt Chiara de Jong, die aan de Erasmus Universiteit onderzoek doet naar digitale weerbaarheid bij jongeren.
In veel landen komt de overheid voorzichtig met beleid. Zo kondigde de Ierse overheid afgelopen zomer een algeheel telefoonverbod op middelbare scholen aan. In Nederland geldt sinds begin dit jaar een ‘dringend advies’ aan middelbare scholen om telefoons niet toe te staan. Sinds september geldt dat ook voor basisscholen.
Voor een groeiende groep ouders gaat het niet snel en ver genoeg. In onder meer het Verenigd Koninkrijk, Spanje en Nederland hebben groepen ouders zich verenigd met als doel smartphonebezit collectief uit te stellen.
Bij het Nederlandse initiatief Smartphonevrij Opgroeien, dat in juli werd gelanceerd, hebben zich circa vierduizend ouders aangesloten. Op ongeveer 160 Nederlandse basisscholen zijn ouders inmiddels met elkaar in gesprek over het uitstellen van de eerste telefoon.
Maar nergens zijn ze zo ver als in Greystones. Hoeveel ouders precies meedoen aan het uitbannen van smartphones voor basisschoolleerlingen is niet duidelijk. De scholen hebben die gegevens niet samen op een rijtje gezet. Bovendien verschillen de percentages sterk per jaarlaag: hoe ouder de kinderen, hoe meer ouders afhaken. Er is een wetenschappelijke evaluatie van de aanpak in de maak, maar die is nog niet verschenen.
Rachel Harper, directeur van een van de acht basisscholen in Greystones, schat dat gemiddeld zeker twee derde van de ouders meedoet. Dat is wat haar betreft een mooie basis. ‘Niet iedereen hoeft mee te doen. Het gaat ons om het aanpassen van de norm.’
Wie een paar dagen rondloopt in het badplaatsje zal het niet meteen opvallen. Ook hier houdt een moeder op een doordeweekse ochtend haar dreumes zoet met een ijsje en een filmpje. Als ’s middags de middelbare scholen uitgaan, stroomt het centrum vol met tieners die zich op hun smartphone storten. En in The Hungry Monk, een van de bekendste plaatselijke restaurants, hebben ouders hun peuter een smartphone gegeven zodat ze rustig kunnen eten.
Maar rond basisscholen is het beeld anders: in de klas, op het schoolplein en onderweg naar school of terug naar huis is geen enkel kind met een smartphone te zien.
Een onrechtvaardige situatie, wat Ralph betreft. De 8-jarige heeft één woord voor het smartphonebeleid in zijn woonplaats: slecht. Het maakt hem, verrassend genoeg, tot een van de weinige critici. Zijn zus Sylvia mokt dat ze waarschijnlijk nooit een smartphone krijgt, maar het feit dat ze die nu, op haar 10de, nog niet heeft? Daar is niet veel mis mee, zegt ze. ‘It’s fine.’
Die laatste woorden vallen vaak bij kinderen in Greystones als het gaat over hun leven zonder smartphone. Althans, bij de kinderen die een journalist te woord willen staan. Ze vinden het prima dat ze voorlopig nog geen smartphone krijgen, zeggen ze. Zolang hun vrienden er ook geen hebben.
Dat het in Greystones is gelukt om alle basisscholen en de meeste ouders op één lijn te krijgen, lijkt voor een belangrijk deel toe te schrijven aan de volhardendheid van Rachel Harper. In haar kantoor, met uitzicht op een schoolplein vol rondrennende kinderen, vertelt de directeur van Saint Patrick’s School dat er na de coronacrisis veel vaker bezorgde ouders en docenten bij haar aanklopten. ‘Leraren waren opeens een flink deel van hun dag bezig met allerlei angstklachten bij dingen die eerder probleemloos gingen. Angst voor een toets, of zelfs voor een schoolreisje.’
Uit navraag bij collega’s van andere scholen bleek dat overal dezelfde problemen speelden. Samen stuurden ze een enquête naar alle ouders van de acht scholen. Harper somt op: ‘850 ouders hebben die ingevuld: 56 procent van hen zag meer angst bij zijn of haar kind, 95 procent van de leraren zag het terug in de klas en alle directeuren merkten het op school.’
Die toegenomen angst had vermoedelijk deels met de coronacrisis te maken, waarin scholen twee jaar lang af en aan dicht waren en kinderen veelal flink meer tijd achter een scherm doorbrachten. Onderzoekers zagen angstklachten in die periode toenemen bij kinderen en tieners, ook in Nederland.
Maar het had óók te maken, denkt directeur Harper, met smartphones en specifiek sociale media. Het was de directeur en haar collega’s al eerder opgevallen dat leerlingen niet alleen steeds jonger een telefoon kregen, maar zich tegelijkertijd steeds ouder gingen dragen. Kleine kinderen in de ban van influencers, meisjes die steeds jonger ingewikkeld begonnen te doen over hoe ze eruitzien in badkleding.
Harper organiseerde een bijeenkomst in het lokale theater voor alle ouders, leraren en schooldirecteuren van Greystones. Het leidde tot een reeks maatregelen om de mentale gezondheid van leerlingen te bevorderen. Er werden speltherapeuten ingeschakeld en ouderbijeenkomsten georganiseerd over positief opvoeden, en over de impact van smartphones.
De belangrijkste maatregel, het collectieve uitstel van smartphonebezit, was de spannendste. ‘We hadden weerstand verwacht van ouders. Wie ben jij om me te vertellen hoe ik mijn kind moet opvoeden?’ Dat bleek, zacht uitgedrukt, mee te vallen.
‘Een hele opluchting’, verwoordt Miriam Higgins, de moeder van Ralph en Sylvia, een breed gedeeld sentiment. Ouders voelen zich nu niet meer de boeman als ze de telefoon nog even op het wensenlijstje van hun kind laten staan.
‘Het is briljant’, zegt Caroline Sweeney, moeder van drie kinderen op basisschoolleeftijd. ‘Alle scholen doen mee, daardoor werkt het.’ Net als meer ouders hier werkt Sweeney in de techsector in Dublin, waar internationale techbedrijven als Google, Facebook en TikTok hun Europees hoofdkwartier hebben gevestigd.
En net als sommige techmiljonairs in Silicon Valley is ze door dat werk extra kritisch op smartphonegebruik bij haar eigen kinderen. ‘Ik weet wat er op YouTube allemaal langs de filters van ouderlijk toezicht komt’, zegt Sweeney. ‘Ik maak die rapporten zelf.’
Dat het initiatief van de scholen kwam, is vermoedelijk een van de redenen dat de smartphoneaanpak in Greystones relatief breedgedragen is. In Nederland zijn scholen veel terughoudender op dat vlak, zegt Danielle Batist, een van de initiatiefnemers van Smartphonevrij Opgroeien. ‘Scholen hebben wel steeds vaker strenge richtlijnen voor gezonde traktaties, maar op dit vlak durven ze niet door te pakken.’ Een duidelijke overheidsrichtlijn zou helpen, denkt ze.
Dat er op de basisschoolpleinen in Greystones geen telefoons te zien zijn, wil overigens niet zeggen dat ze er helemaal niet meer zijn. Sommige kinderen delen een telefoon met hun oudere broers en zussen, weten Sylvia en Ralph.
Bovendien mogen kinderen vaak thuis wel (beperkt) op de tablet of Nintendo. Veel kinderen zitten op de tablet alsnog op Snapchat, vertelt een moeder die samen met haar kinderen op weg is naar school. Het idee is mooi, maar in de praktijk valt de smartphoneban tegen, zegt de moeder.
Ze wil niet met haar naam in de krant ‘omdat ik op mijn privacy gesteld ben’. Er is nog een reden denkbaar dat ze anoniem wil blijven: zij heeft haar 12-jarige zoon, die nog op de basisschool zit, wél een smartphone gegeven. Hij mag er niet mee op sociale media en heeft het ding puur voor de veiligheid, zegt ze. ‘Zodat hij zelf naar school kan lopen.’
De meeste ouders hebben daar een andere oplossing voor bedacht. Sommige kinderen krijgen een tracker mee, andere een ouderwetse Nokia zonder internet, weer andere hebben een horloge waarmee ze een beperkt aantal mensen kunnen bellen.
Misschien wel de warmste aanbeveling voor de Greystones-aanpak komt van een opgeschoten 16-jarige met een stevig Iers accent. Rian is voor een ochtend naar Greystones gekomen vanwege een schoolvoetbaltoernooi, zelf komt hij uit Gorey, een dorp drie kwartier verderop.
Als hij hoort over het plaatselijke smartphonebeleid, vertelt hij over zijn eerste telefoon. Hij was een jaar of negen. ‘De leeftijd dat je veel buiten hoort te zijn met je vrienden, maar wij zaten binnen op onze telefoon, op YouTube.’ Doodzonde, vindt Rian achteraf. ‘Ik wou dat ik in mijn kindertijd meer had geleefd.’
Iets vergelijkbaars valt te horen bij tieners uit Greystones. Ook nu ze 15 zijn, zouden ze hun smartphone best willen inleveren, zegt een vriendinnengroepje dat zich tegen de glazen pui van de supermarkt heeft gepositioneerd, stuk voor stuk met een telefoon in de hand. ‘Als iedereen meedoet, zou het prima zijn. Beter, waarschijnlijk.’
Voor veel inwoners van Greystones is het een uitgemaakte zaak dat smartphones (en dan vooral sociale media) schadelijk zijn, maar de wetenschap is er nog niet over uit. Enerzijds stelt de invloedrijke Amerikaanse onderzoeker Jonathan Haidt dat veel angstproblematiek onder deze generatie jongeren het gevolg is van sociale media.
‘Uit onderzoek blijkt dat lang niet alle kinderen negatieve effecten ervaren van sociale media’, zegt onderzoeker digitale weerbaarheid De Jong, anderzijds. Bovendien verschilt de impact sterk per platform. Met andere woorden: sociale media zijn niet per definitie voor ieder kind slecht.
Over wat de ideale leeftijd is voor een eerste smartphone bestaat geen wetenschappelijke consensus. Als het aan Eric Clune ligt, is dat in elk geval niet 12 jaar. Ze is leraar in Greystones, maar heeft een paar jaar geleden een ‘carrièrepauze’ ingelast en sindsdien verdiept ze zich in de impact van schermgebruik.
Aangezien haar oudste zoon Connor inmiddels in de laatste klas van de basisschool zit en haar zorgen er niet minder op worden, begon ze onlangs een whatsappgroep voor ouders die de eerste smartphone ook liever even uitstellen. ‘Daarin zitten inmiddels vierhonderd ouders die dezelfde zorgen hebben als ik.’
Want waarom zou een kind van 12 wél klaar zijn voor de druk van sociale media, gewelddadige beelden en omstreden influencers als Andrew Tate? Inmiddels is Clune bezig een platform te lanceren waarop bezorgde ouders straks per school kunnen opzoeken of er nog meer ouders zijn die hun kind voorlopig geen smartphone geven.
Op Saint Patrick’s School merkt Rachel Harper voorzichtig dat de smartphoneban effect heeft. Leerlingen zijn minder gespannen, alleen al omdat kinderen die net een smartphone hebben daar in het begin vaak mee worstelen. ‘Ze zetten foto’s van zichzelf online die ze eigenlijk niet willen delen, of ze komen dingen tegen die ze niet hadden willen zien.’
Nog een merkbaar voordeel van de aanpak: er worden geen klassenappgroepen meer opgericht. Pesterijen in de klassenapp behoren daarmee ook tot de verleden tijd.
Dat is natuurlijk geweldig, zegt Eoghan Cleary, ‘maar het is niet genoeg’. Cleary is docent Engels op Temple Carrig School, een van de drie middelbare scholen in Greystones. Het welvarende en progressieve Greystones is atypisch, zegt hij. Ouders hebben hier de tijd en de middelen om zich intensief met dit soort thema’s bezig te houden.
Cleary: ‘Maar hoe zit het met gemarginaliseerde gemeenschappen waar de ouderbetrokkenheid niet zo groot is?’ De risico’s die jongeren lopen via hun telefoon zijn volgens hem te groot om over te laten aan ouders. En dus is hij in september (samen met een groep bezorgde ouders) een lobbygroep begonnen die onder meer strengere wetgeving eist voor socialemediaplatforms.
Als een kind daar bijvoorbeeld porno tegenkomt, moet het platform strafbaar zijn, vindt de groep. Cleary: ‘Als er een gevangenisstraf dreigt voor de eigenaar van zo’n platform, zal het probleem snel worden opgelost.’ En ja, zegt de docent, hij beseft dat het moeilijk zal zijn om dat voor elkaar te krijgen. ‘Maar het is niet onmogelijk.’
Het is hoe dan ook iets voor de lange termijn. Ellie Brennan is op zoek naar een oplossing voor het hier en nu. De moeder van vijf kinderen (‘ja, dat zijn er veel’) staat bij Saint Brigid’s School haar middelste zoon (8) en dochter (12) op te wachten. Met haar ene hand houdt ze haar golden retriever in bedwang, met haar andere haar kleuter Liam (4).
Haar jongste drie kinderen hoopt ze zo laat mogelijk (‘het liefst nooit’) een smartphone te geven. Maar haar oudste twee (15 en 16) worden er al dagelijks door opgeslokt, tot grote frustratie van Brennan. ‘Mijn dochter hield van lezen, maar sinds ze een telefoon heeft leest ze geen letter meer.’
Samen met haar man heeft ze regels ingevoerd: geen telefoons tijdens het eten, niet in de auto, niet mee naar bed. De handhaving gaat moeizaam. Een maand geleden heeft Brennan het over een andere boeg gegooid. Want waarom mogen haar kinderen geen telefoon mee naar bed en doet ze dat zelf wel? Waarom irriteert het haar als zij veel op hun telefoons zitten, terwijl ze dat zelf ook doet?
Misschien, zegt Brennan, begint het probleem niet bij kinderen, maar bij ouders. ‘Wij zitten allemaal veel op onze telefoon. Kinderen zien dat.’ En dus is ze bezig haar eigen telefoongebruik aan te pakken. Overdag legt ze het apparaat vaker weg en ’s avonds blijft de telefoon beneden. Ze valt eerder in slaap en wordt rustiger wakker, zegt ze. ‘Ik voel me helderder.’ Nu de kinderen nog.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant